İnsan kimdir? Nə üçün yaşayır? Həyatın əvvəlcədən müəyyən edilmiş bir mənası varmı? İnsan öz taleyini özü müəyyən edir, yoxsa görünməz qüvvələrin, cəmiyyətin və şəraitin əsiridir?
Bu suallar fəlsəfə tarixində həmişə mövcud olub. Lakin XIX əsrdə bu suallar yeni və daha kəskin şəkildə qarşıya çıxdı. İnsanın daxili tənhalığı, azadlığı, seçimi, məsuliyyəti, qorxusu və həyatın mənası haqqında düşüncələr sonralar ekzistensializm adı ilə tanınan fəlsəfi cərəyanın əsasını təşkil etdi.
Ekzistensializmin tək bir banisi olmasa da, fəlsəfə tarixində onun “atası” ən çox danimarkalı filosof Søren Kierkegaard hesab olunur.
Kierkegaard: fəlsəfəni insanın daxili dünyasına qaytaran filosof
Søren Kierkegaard 1813-cü ildə Kopenhagendə anadan olub. O, öz dövrünün fəlsəfəsində üstünlük təşkil edən böyük, ümumi və mücərrəd sistemlərdən fərqli olaraq, diqqəti konkret insana yönəltdi.
Kierkegaardı daha çox bir sual maraqlandırırdı:
İnsan öz həyatı qarşısında necə yaşamalıdır?
Onun fikrincə, insanı yalnız “insan nədir?” sualı ilə izah etmək mümkün deyil. Əsas məsələ konkret fərdin seçim qarşısında qalmasıdır. İnsan qərar verir, seçim edir, yanılır, peşman olur, qorxur, ümid edir və nəticədə öz həyatına özü cavabdeh olur.
Bu baxımdan Kierkegaard üçün insanın varlığı hazır və dəyişməz bir şey deyil. İnsan öz seçimləri vasitəsilə özünü formalaşdırır.
Azadlıq və narahatlıq
Ekzistensializmin ən mühüm anlayışlarından biri azadlıqdır. Lakin Kierkegaard azadlığı yalnız xoşbəxtlik və imkan kimi görmürdü.
Azad olmaq həm də seçim etmək məcburiyyətində qalmaqdır.
İnsan qarşısında çoxlu yollar açıldıqda, hansı yolu seçəcəyini bilməməsi onda narahatlıq yarada bilər. Kierkegaard bu vəziyyəti “narahatlıq” və ya “həyəcan” (angst) anlayışı ilə əlaqələndirirdi.
İnsan azaddır və məhz buna görə seçim etməkdən qaça bilmir.
Bu fikir sonrakı ekzistensialistlər üçün son dərəcə mühüm oldu.
“Ümidsizlik” nədir?
Kierkegaardın fəlsəfəsində başqa bir mühüm anlayış ümidsizlikdir.
Buradakı ümidsizlik sadəcə kədər və ya bədbinlik deyil. Filosofa görə insan özünün kim olduğunu qəbul etmədikdə, öz varlığından qaçdıqda və özünü başqalarının müəyyən etdiyi bir obrazla əvəz etdikdə daxili parçalanma yaşayır.
İnsan bəzən öz həyatını özü yaşamaq əvəzinə, başqalarının ondan gözlədiyi kimi yaşamağa başlayır.
Bu fikir bu gün də olduqca aktualdır.
Çünki insanın “mən kiməm?” sualının yerini çox vaxt “başqaları məni necə görür?” sualı tutur.
“Kütlə” qarşısında fərd
Kierkegaard insanın fərdiliyinə xüsusi əhəmiyyət verirdi. O, insanın cəmiyyət içində öz “mən”ini itirməsindən narahat idi.
İnsan kütlənin düşüncəsinə uyğunlaşa, hamının etdiyini edə və öz qərarlarını başqalarının fikrinə əsaslandıra bilər. Lakin bu halda insan öz varlığına görə məsuliyyəti də başqalarının üzərinə ata bilər.
Ekzistensializmin sonrakı inkişafında bu məsələ daha da mühüm yer tutdu:
İnsan öz həyatına görə məsuliyyəti başqasının üzərinə ata bilərmi?
Ekzistensialistlərin cavabı əsasən mənfidir.
Nietzsche və ekzistensializmin başqa bir mənbəyi
Kierkegaarddan sonra Friedrich Nietzsche ekzistensial düşüncənin inkişafına böyük təsir göstərdi.
Nietzsche insanın hazır dəyərləri kor-koranə qəbul etməsini tənqid edirdi. Onun “Tanrı öldü” fikri sadəcə dini inkar kimi başa düşülməməlidir. Nietzsche bununla ənənəvi və mütləq hesab edilən dəyərlər sisteminin böhranını göstərirdi.
Əgər əvvəlki dəyərlər artıq insan üçün əvvəlki gücünü itiribsə, onda insan nə edəcək?
Nietzscheyə görə insan öz dəyərlərini yaratmaq məsuliyyəti ilə üz-üzə qalır.
Bu fikir sonralar ekzistensializmin əsas problemlərindən birinə çevrildi.
Heidegger: “Varlıq” məsələsi
XX əsrdə ekzistensial düşüncənin ən mühüm filosoflarından biri Martin Heidegger oldu.
1927-ci ildə nəşr olunan “Varlıq və zaman” (Sein und Zeit) əsərində Heidegger insanın varlığını, zamanla münasibətini, ölüm şüurunu və gündəlik həyatın insanı özündən uzaqlaşdırmasını araşdırdı.
Heideggerə görə insan çox vaxt “hamı necə yaşayırsa, mən də elə yaşayıram” prinsipinə uyğun yaşayır.
Lakin ölümün qaçılmazlığını dərk etmək insanı öz həyatına başqa gözlə baxmağa məcbur edir.
Beləliklə, ölüm haqqında düşünmək həyatın mənasını itirmək deyil, əksinə, həyatın qiymətini dərk etmək vasitəsinə çevrilir.
Sartre: “İnsan azad olmağa məhkumdur”
Ekzistensializmin ən məşhur nümayəndələrindən biri Jean-Paul Sartre idi.
Sartre 1943-cü ildə yazdığı “Varlıq və heçlik” əsərində insanın azadlığı məsələsini geniş şəkildə araşdırdı.
Onun məşhur fikirlərindən biri belədir:
“İnsan azad olmağa məhkumdur.”
Bu paradoksal ifadənin mənası budur: insan seçim etməkdən tamamilə qaça bilməz. Hətta seçim etməmək qərarı belə bir seçimdir.
Sartre hesab edirdi ki, insan özünü əvvəlcədən müəyyən edilmiş bir mahiyyətlə dünyaya gəlmiş varlıq kimi qəbul etməməlidir. İnsan öz seçimləri və hərəkətləri ilə özünü yaradır.
Buradan çox mühüm bir nəticə çıxır:
Azadlıq məsuliyyətsiz ola bilməz.
Əgər insan azaddırsa, öz seçimlərinə görə də məsuldur.
Ekzistensializmin əsas sualı
Beləliklə, Kierkegaarddan Sartreyə qədər uzanan ekzistensial düşüncənin mərkəzində bir neçə əsas sual dayanır:
Mən kiməm?
Nə üçün yaşayıram?
Azadam, yoxsa həyatım əvvəlcədən müəyyənləşdirilib?
Seçimlərimə görə kim məsuldur?
Ölüm həyatımın mənasını necə dəyişir?
Başqalarının müəyyən etdiyi həyatla, yoxsa öz seçdiyim həyatla yaşayıram?
Ekzistensializm bu suallara hazır və universal cavab verməyə çalışmır. Əksinə, insanı bu suallarla üz-üzə qoyur.
Ekzistensializm bədbinlik deyil
Ekzistensializm çox vaxt yalnız ölüm, tənhalıq, qorxu və mənasızlıq fəlsəfəsi kimi təqdim edilir. Bu, onun yalnız bir tərəfidir.
Əslində ekzistensial düşüncənin əsas mövzularından biri insanın öz həyatına sahib çıxmasıdır.
Həyatın mənası hazır şəkildə verilmirsə, insan onu axtarmalı və ya özü yaratmalıdır.
Azadlıq qorxu yaradırsa da, eyni zamanda insana öz həyatını dəyişmək imkanı verir.
Bu baxımdan ekzistensializm insanı passivliyə deyil, seçimə, məsuliyyətə və öz varlığının fərqinə varmağa çağırır.
Kierkegaardın qoyduğu miras
Ekzistensializmin tarixi bir filosofun adı ilə məhdudlaşmır. Kierkegaarddan Nietzscheyə, Heideggerdən Sartreyə, Camusdan başqa XX əsr düşünürlərinə qədər müxtəlif filosoflar insan varlığının fərqli tərəflərini araşdırıblar.
Lakin bu fəlsəfi yolun başlanğıcında dayanan ən mühüm adlardan biri Søren Kierkegaarddır.
O, fəlsəfənin diqqətini abstrakt “insan” anlayışından konkret fərdin öz həyatına yönəltdi.
Bəlkə də ekzistensializmin ən mühüm mesajı elə budur:
İnsan yalnız dünyada mövcud olan bir varlıq deyil. O, öz mövcudluğunun mənası haqqında düşünən, seçim edən və seçiminin məsuliyyətini daşıyan varlıqdır.
imza.info