Azərbaycan təsviri sənətinin tarixində elə sənətkarlar var ki, onlar yalnız əsərləri ilə deyil, düşüncə tərzi, yaradıcılıq fəlsəfəsi və sənətə yanaşmaları ilə bütöv bir dövrün simvoluna çevrilirlər. Belə sənətkarlardan biri də görkəmli rəssam, müasir Azərbaycan rəngkarlığının banilərindən sayılan Mir Cavad Cavadov olmuşdur.
XX əsrin ikinci yarısında Azərbaycan təsviri sənətində yeni estetik istiqamətin formalaşmasına böyük təsir göstərən Mir Cavad Cavadov sovet dövrünün sərt ideoloji çərçivələrini aşaraq fərdi yaradıcılıq azadlığını müdafiə edən sənətkar kimi tanınıb. Bir çox sənətşünaslar onu müasir Azərbaycan avanqard rəssamlığının əsas qurucularından biri hesab edirlər.
Mir Cavad Cavadov 1923-cü il yanvarın 19-da Bakıda anadan olub. Uşaqlıq illərini Abşeronun Fatmayı kəndində keçirib. Erkən yaşlarından rəssamlığa maraq göstərən Cavadov hələ yeniyetməlik dövründə rəsm çəkməyə başlayıb.
1938-ci ildə, cəmi 15 yaşında olarkən Bakıda yerləşən “Azərbaycan” kinoteatrında afişa rəssamı kimi işləməyə başlayıb. Bu dövr onun peşəkar sənətə ilk addımları hesab edilir. Sonralar o, Əzim Əzimzadə adına Bakı Rəssamlıq Məktəbində təhsil alaraq təsviri sənətin nəzəri və praktik əsaslarını mənimsəyib.
1949-cu ildə təhsilini başa vurduqdan sonra o dövrün bir çox rəssamlarından fərqli olaraq rəsmi sənət yolunu seçmədi. Onun əsas məqsədi dünya rəssamlığının böyük ustalarını yaxından öyrənmək idi.
Bu məqsədlə Leninqrada (indiki Sankt-Peterburq) yollanan Mir Cavad bir neçə il ərzində State Hermitage Museum muzeyində çalışdı və burada nümayiş olunan dünya sənət incilərini dərindən araşdırdı. Xüsusilə fransız postimpressionisti Paul Cézanne onun yaradıcılıq düşüncəsinə güclü təsir göstərdi. Cezannın forma və rəng harmoniyası Mir Cavadın sonrakı yaradıcılığında özünü aydın şəkildə göstərdi.
Leninqrad və Moskva səfərləri zamanı o, Avropa və dünya incəsənətinin müxtəlif istiqamətlərini öyrənərək öz fərdi üslubunu formalaşdırmağa başladı.
1950-ci illərin ortalarında Mir Cavad Bakıya qayıtdıqdan sonra uzun müddət Abşeronun Buzovna kəndində yaşayıb və yaradıcılıqla məşğul olub. Məhz bu dövrdə onun ətrafında yeni düşüncəli rəssamlar qrupu formalaşmağa başladı.
Sonradan “Abşeron məktəbi” və ya “Abşeronçular” adlandırılan bu sənət cərəyanı Azərbaycan təsviri sənətində yeni mərhələnin başlanğıcı oldu. Bu rəssamlar sovet realizminin qəliblərini qəbul etmir, milli mifologiyaya, xalq sənətinə, Qobustan qayaüstü təsvirlərinə və Şərq estetik düşüncəsinə müraciət edirdilər. Mir Cavad bu qrupun mənəvi lideri hesab olunurdu.
Mir Cavad Cavadovun əsərləri adi rəsm nümunələrindən daha çox fəlsəfi düşüncə və simvolik məna daşıyır. Onun tablolarında insan, kainat, mifologiya, zaman və mənəviyyat mövzuları xüsusi yer tutur.
Rəssam əsərlərində yalnız boya ilə kifayətlənmirdi. O, metal, qum, daş, bitum, sement və digər qeyri-ənənəvi materiallardan istifadə edərək eksperimental kompozisiyalar yaradırdı. Bu yanaşma həmin dövr üçün olduqca yenilikçi hesab olunurdu.
Onun yaradıcılığında aşağıdakı əsərlər xüsusi yer tutur:
“Yırtıcı”
“Məxfi gecə”
“Ümid işığı”
“Naxır”
“Şubanada”
“Əsrin himni”
“Müxtəlifliyin vahidlik panoramı”
“Şərq miniatürü mövzusunda improvizasiya” silsiləsi
Bu əsərlərdə rəssam insanlığın mənəvi problemlərini, cəmiyyətin ziddiyyətlərini və Şərq dünyasının fəlsəfi dəyərlərini bədii dillə ifadə etməyə çalışırdı.
Mir Cavadın yaradıcılığı uzun illər rəsmi dairələr tərəfindən qəbul edilmədi. Onun avanqard üslubu sovet ideologiyasının tələb etdiyi sosialist realizmindən kəskin şəkildə fərqlənirdi.
Bu səbəbdən rəssamın əsərləri uzun müddət sərgilərə buraxılmır, o isə maddi və mənəvi çətinliklərlə üzləşirdi. Buna baxmayaraq, Mir Cavad yaradıcılıq prinsipindən geri çəkilmədi və sənət azadlığını hər şeydən üstün tutdu.
Rəssamın ilk böyük fərdi sərgisi yalnız 1987-ci ildə Bakıda təşkil edildi. Bu sərgi həm sənət ictimaiyyəti, həm də tamaşaçılar tərəfindən böyük maraqla qarşılandı. Ardınca Moskvada keçirilən sərgilər Mir Cavadın adını daha geniş auditoriyaya tanıtdı. 1988-ci ildə ona “Azərbaycan SSR-in Əməkdar Rəssamı” fəxri adı verildi.
1989-cu ildə Moskvada keçirilən sərginin kataloqunda Mir Cavad Cavadov “müasir Azərbaycan rəngkarlığının banisi” kimi təqdim edilmişdi.
Mir Cavadın əsərləri bu gün Azərbaycanın ən mühüm muzeylərində, eləcə də xarici ölkələrin şəxsi kolleksiyalarında saxlanılır. Onun “Məkkəyə səyahət” əsəri məşhur hərrac evi olan Sotheby’s tərəfindən satışa çıxarılmış və beynəlxalq sənət bazarında böyük maraq doğurmuşdur.
Rəssamın ölümündən sonra Danimarka, Rusiya, Böyük Britaniya və digər ölkələrdə sərgiləri təşkil olunub. Xarici sənətşünaslar onu “Şərqin mistik düşüncəsini müasir rəssamlıq dili ilə ifadə edən sənətkar” kimi xarakterizə ediblər.
Mir Cavad Cavadov 1992-ci il iyunun 24-də vəfat edib. Lakin onun yaratdığı sənət məktəbi bu gün də yaşayır. Azərbaycan avanqard rəngkarlığından danışarkən Mir Cavadın adı ilk çəkilən sənətkarlar sırasında yer alır.
O, yalnız rəssam deyil, həm də azad yaradıcı düşüncənin simvolu idi. Onun əsərləri tamaşaçını sadəcə rənglər və formalarla deyil, dərin fəlsəfi məzmunla qarşılayır. Məhz buna görə Mir Cavad Cavadov Azərbaycan təsviri sənətinin ən böyük yenilikçilərindən biri və XX əsrin ən görkəmli rəssamlarından biri kimi xatırlanır.
imza.info