Çingiz Aytmatov (1928–2008) XX əsr dünya ədəbiyyatının ən böyük simalarından biri, qırğız əsilli yazıçı, diplomat və ictimai xadimdir. O, həm qırğız, həm də rus dillərində yazdığı əsərlərlə təkcə Orta Asiya ədəbiyyatını deyil, bütövlükdə dünya nəsrini zənginləşdirmişdir. Onun yaradıcılığı türk xalqlarının mədəni yaddaşını, folklorunu və mənəvi dünyasını universal ədəbi dəyərlərlə birləşdirir.
Çingiz Aytmatov 1928-ci il dekabrın 12-də Qırğızıstanın Talas bölgəsinin Şəkər kəndində anadan olub. Atası Törekul Aytmatov sovet repressiyaları dövründə 1938-ci ildə edam edilib. Bu hadisə onun həyatında dərin iz buraxmış və yaradıcılığında tez-tez müraciət etdiyi mövzulardan birinə çevrilmişdir.
Uşaqlıq illəri İkinci Dünya müharibəsi dövrünə təsadüf edib. Hələ yeniyetmə yaşlarında kənd sovetində katib işləyib, müxtəlif fiziki işlərdə çalışıb. Sonradan kənd təsərrüfatı və texniki sahələr üzrə təhsil alsa da, ədəbiyyata olan marağı onu Maksim Qorki adına Ədəbiyyat İnstitutuna gətirib.
Aytmatovun ilk əsərləri 1950-ci illərdə çap olunub. “Çətin keçid” (1956), “Üz-üzə” (1957) kimi hekayələrdən sonra 1958-ci ildə yazdığı “Cəmilə” əsəri ona dünya şöhrəti qazandırıb. Bu novella fransız şairi Lui Araqon tərəfindən “dünyanın ən gözəl sevgi hekayəsi” kimi qiymətləndirilib.
1959-cu ildən etibarən o, “Pravda” qəzetində müxbir kimi fəaliyyət göstərib və bu dövrdə sovet ədəbiyyatında tanınmağa başlayıb.
Çingiz Aytmatovun yaradıcılığı həm kənd həyatını, həm də insanın mənəvi-psixoloji dünyasını dərindən əks etdirir. Onun əsərlərində folklor, mifologiya və müasir həyat paralel şəkildə işlənir.
Ən məşhur əsərləri arasında aşağıdakılar var:
“Cəmilə” (1958)
“İlk müəllim” (1962)
“Əlvida, Gülsarı!” (1966)
“Ağ gəmi” (1970)
“Gün var əsrə bərabər” (1980/1981)
“Edam kötüyü” (1986)
Xüsusilə “Gün var əsrə bərabər” romanı onun yaradıcılığında fəlsəfi və kosmik düşüncənin zirvəsi hesab olunur. Bu əsərdə insanın yaddaşı, zaman anlayışı və mənəvi dəyərlər geniş fəlsəfi kontekstdə təqdim edilir.
Aytmatovun əsərlərində bir neçə əsas xətt xüsusilə seçilir:
Folklor və mifologiya: Qırğız dastanları və əfsanələri müasir süjetlərlə birləşdirilir
Təbiət və insan əlaqəsi: heyvanlar və təbiət tez-tez simvolik obraz kimi çıxış edir
Mənəvi böhran: sovet dövrünün sosial və ideoloji dəyişiklikləri insan talelərinə təsir göstərir
İnsanlıq və yaddaş: keçmişi unutmaq və ya qorumaq mövzusu mərkəzi yer tutur
Bu xüsusiyyətlər onu yalnız regional deyil, qlobal ədəbiyyat fenomeninə çevirib.
Aytmatov təkcə yazıçı deyil, həm də ictimai-siyasi xadim olub. O, SSRİ Ali Sovetinin deputatı, Yazıçılar İttifaqının üzvü və müxtəlif beynəlxalq ədəbi qurumların iştirakçısı idi. Sovet dövrünün son illərində Mikhail Qorbaçovun müşavirlərindən biri kimi çıxış edib.
1990-cı illərdə isə Qırğızıstanın Avropa ölkələrində səfiri kimi fəaliyyət göstərərək diplomatik sahədə də mühüm rol oynayıb.
Çingiz Aytmatov 2008-ci il iyunun 10-da Almaniyanın Nürnberq şəhərində vəfat edib. Onun vəfatından sonra əsərləri daha geniş şəkildə tədqiq olunmağa başlanıb və bu gün də türk dünyasının ədəbi kimliyinin əsas sütunlarından biri kimi qəbul edilir.
Çingiz Aytmatov yalnız bir yazıçı deyil, bütöv bir mədəniyyətin səsi, türk xalqlarının ortaq mənəvi yaddaşının ədəbi ifadəsidir. Onun əsərləri bu gün də aktualdır və yeni nəsillərə insanlıq, yaddaş, təbiət və mənəviyyat haqqında dərin mesajlar verir.
İmza.info