Son iki ildə süni intellekt (AI) dünyanın bir çox sahəsində olduğu kimi, ədəbiyyat və mədəniyyət mühitində də ciddi dəyişikliklərə səbəb olub. Bir vaxtlar yalnız insan təxəyyülünün məhsulu hesab edilən şeir, hekayə, musiqi, rəsm və hətta film ssenariləri artıq süni intellekt vasitəsilə də hazırlanır. Bu isə yeni bir sual doğurur: texnologiya yaradıcı insanın köməkçisinə çevriləcək, yoxsa onun rəqibinə?
Bu gün dünyanın aparıcı nəşriyyatları, media qurumları və yaradıcı studiyaları süni intellektdən müxtəlif məqsədlərlə istifadə edirlər. Mətnlərin ilkin variantlarının hazırlanması, tərcümə, redaktə, arxivlərin sistemləşdirilməsi və ideyaların inkişaf etdirilməsi kimi işlərdə AI artıq gündəlik alətə çevrilməkdədir. Bununla yanaşı, rəssamlar, bəstəkarlar və dizaynerlər də yeni layihələrində bu texnologiyanın imkanlarından faydalanırlar.
Lakin məsələnin digər tərəfi də var. Ədəbiyyat və incəsənət təkcə sözlərin, rənglərin və ya səslərin birləşməsi deyil. Onlar insanın yaşadığı həyatın, hisslərinin, ağrılarının, sevincinin və təcrübəsinin ifadəsidir. Süni intellekt isə öz həyatını yaşamır, hiss etmir, xatirələr yaratmır. O, mövcud məlumatlar əsasında nəticələr formalaşdırır. Buna görə də bir çox yaradıcı insanlar hesab edirlər ki, AI insan təxəyyülünü tam əvəz edə bilməz.
Azərbaycan mədəniyyəti üçün də bu mövzu aktuallaşır. Yazıçılar, jurnalistlər, tərcüməçilər, müəllimlər və digər yaradıcı peşə sahibləri artıq süni intellektdən istifadə etməyə başlayıblar. Bununla yanaşı, müəllif hüquqları, etik normalar, orijinal yaradıcılığın qorunması və AI ilə hazırlanan əsərlərin hüquqi statusu kimi məsələlər də gündəmə gəlir.
Digər tərəfdən, süni intellekt milli mədəni irsin qorunması üçün də yeni imkanlar açır. Qədim əlyazmaların rəqəmsallaşdırılması, tarixi sənədlərin oxunması, köhnə foto və videoların bərpası, folklor nümunələrinin sistemləşdirilməsi və müxtəlif dillərə tərcüməsi bu texnologiyanın faydalı tətbiq sahələrindəndir. Doğru istifadə edildikdə AI mədəni irsin qorunmasına və gələcək nəsillərə çatdırılmasına ciddi töhfə verə bilər.
Əsas məsələ texnologiyaya qarşı çıxmaq deyil, onu düzgün istiqamətdə istifadə etməyi bacarmaqdır. Necə ki, kompüter qələmi, internet kitabı və ya fotoaparat rəssamı aradan qaldırmadı, süni intellekt də yaradıcı insanı tam əvəz etməyəcək. Ancaq bu texnologiyadan istifadə etməyi bacaran müəlliflər və mədəniyyət xadimləri yeni dövrün imkanlarından daha səmərəli yararlana biləcəklər.
Mədəniyyət tarix boyu bütün texnoloji yeniliklərlə birlikdə inkişaf edib. Süni intellekt də həmin yeniliklərdən biridir. Qarşıdakı illərdə əsas müzakirə mövzusu AI-nin olub-olmaması deyil, onun hansı sərhədlər daxilində və hansı etik prinsiplərlə istifadə ediləcəyi olacaq. Məhz bu seçim gələcəyin ədəbiyyatını, incəsənətini və ümumilikdə mədəni mühitini formalaşdıracaq.
imza.info