Qərb fəlsəfəsinin ən sirli və təsirli simalarından biri hesab edilən Heraklit (e.ə. təxminən 540–480) qədim Yunanıstanın Efes şəhərində yaşamışdır. O, varlıq, dəyişmə və kainatın mahiyyəti haqqında irəli sürdüyü fikirlərlə fəlsəfə tarixində yeni bir istiqamətin əsasını qoymuşdur. Sonrakı əsrlərdə Platon, Aristotel, Hegel, Nitsşe və Haydegger kimi böyük filosoflar onun ideyalarına dönə-dönə müraciət etmişlər.
Heraklitə görə, kainatın əsas xüsusiyyəti sabitlik deyil, dəyişmədir. Onun ən məşhur fikri olan “Hər şey axır” (Panta rhei) ifadəsi məhz bu düşüncəni əks etdirir. Bu ifadə Heraklitin əsərlərində olduğu kimi yazılmasa da, onun fəlsəfəsinin mahiyyətini ifadə edən ən məşhur prinsip kimi qəbul edilir.
Filosofun ən çox sitat gətirilən fikirlərindən biri isə belədir:
“Eyni çaya iki dəfə girmək mümkün deyil.”
Bu fikir insanın da, təbiətin də hər an dəyişdiyini göstərir. Çaya ikinci dəfə daxil olan zaman artıq nə çay əvvəlki çaydır, nə də insan əvvəlki insandır. Həyat davamlı hərəkət və yenilənmə içindədir.
Heraklit kainatın ilkin əsasını od hesab edirdi. Lakin onun nəzərində od sadəcə fiziki ünsür deyildi. Od daim dəyişən, çevrilən və hərəkətdə olan kainatın simvolu idi. Ona görə bütün varlıq bu dəyişmənin müxtəlif mərhələləridir.
Heraklitin fəlsəfəsində mühüm anlayışlardan biri də Loqosdur. Loqos kainatı idarə edən ümumi qanun, nizam və ağıldır. İnsanlar bu ümumi qanuna uyğun yaşaya bilsələr də, əksəriyyət onu dərk etmir və gündəlik həyatın zahiri görünüşü ilə kifayətlənir.
Filosof hesab edirdi ki, kainatda ziddiyyətlər bir-birini məhv etmir, əksinə, bir-birini tamamlayır. Gecə ilə gündüz, isti ilə soyuq, həyat ilə ölüm bir-birinin əksi olmaqla yanaşı, eyni nizamın tərkib hissələridir. Onun məşhur fikirlərindən biri belədir:
“Mübarizə hər şeyin atasıdır.”
Burada söhbət yalnız müharibədən deyil, ümumilikdə ziddiyyətlərin inkişafın əsas mənbəyi olmasından gedir.
Heraklit yazı üslubuna görə də fərqlənirdi. O, fikirlərini qısa, məcazi və düşündürücü ifadələrlə yazdığı üçün antik dövrdə ona “Qaranlıq filosof” ləqəbi verilmişdi. Onun əsərləri tam şəkildə günümüzə çatmasa da, müxtəlif antik müəlliflərin sitatları sayəsində ideyaları qorunub saxlanılmışdır.
Bu gün Heraklit təkcə qədim dövrün deyil, bütün fəlsəfə tarixinin ən böyük mütəfəkkirlərindən biri hesab olunur. Onun dəyişmə, zaman, varlıq və ziddiyyət haqqında irəli sürdüyü fikirlər müasir elm, fəlsəfə və hətta psixologiyada da öz əksini tapır. İnsan həyatının və dünyanın daimi hərəkət içində olduğunu göstərən bu baxış, iki min beş yüz ildən artıq vaxt keçməsinə baxmayaraq, aktuallığını hələ də qoruyur.
imza.info