İslam fəlsəfəsi, ilahiyyatı və təsəvvüf tarixində mühüm yer tutan İbn Qəzzali orta əsrlərin ən nüfuzlu alimlərindən biri hesab olunur. Onun əsərləri əsrlər boyu İslam dünyasında dini, fəlsəfi və mənəvi düşüncənin formalaşmasına təsir göstərmiş, müxtəlif elm sahələrində aparılan müzakirələrin əsas qaynaqlarından birinə çevrilmişdir.
Tam adı Əbu Həmid Məhəmməd ibn Məhəmməd əl-Qəzzali olan alim 1058-ci ildə Xorasanın Tus şəhərində anadan olmuşdur. Erkən yaşlarından elmə böyük maraq göstərən Qəzzali dövrünün tanınmış alimlərindən təhsil almış, qısa müddətdə fiqh, kəlam, məntiq və fəlsəfə sahələrində yüksək nüfuz qazanmışdır.
İbn Qəzzali elmi fəaliyyəti dövründə müxtəlif şəhərlərdə dərs demiş, xüsusilə Bağdaddakı Nizamiyyə mədrəsəsində göstərdiyi fəaliyyətlə geniş şöhrət əldə etmişdir. O, yalnız dini elmlərlə deyil, fəlsəfi fikirlərlə də yaxından maraqlanır, dövrünün aparıcı intellektual cərəyanlarını dərindən öyrənirdi.
Alimin ən məşhur əsərlərindən biri “İhya Ulum əd-Din” (“Din Elmlərinin Dirçəldilməsi”) hesab olunur. Bu əsərdə İslamın əxlaqi, mənəvi və ictimai prinsipləri geniş şəkildə izah edilir. Kitab əsrlər boyu müsəlman dünyasında ən çox oxunan və istinad edilən mənbələrdən biri olmuşdur.
İbn Qəzzali həm də fəlsəfi düşüncənin tənqidçilərindən biri kimi tanınır. Onun “Təhafüt əl-Fəlasifə” (“Filosofların Tutarsızlığı”) əsəri orta əsr İslam fəlsəfəsində mühüm dönüş nöqtəsi hesab edilir. Bu əsərdə alim bəzi filosofların metafizik görüşlərini tənqid edərək dini və rasional düşüncə arasındakı münasibətlərə yeni yanaşma ortaya qoymuşdur.
Qəzzalinin həyatında mühüm mərhələlərdən biri mənəvi axtarış dövrü olmuşdur. O, akademik və ictimai fəaliyyətindən bir müddət uzaqlaşaraq daxili kamilləşmə yolunu seçmiş, təsəvvüfün insanın mənəvi inkişafındakı rolunu araşdırmışdır. Sonrakı əsərlərində bu təcrübələrin təsiri açıq şəkildə hiss olunur.
İbn Qəzzalinin ideyaları yalnız İslam dünyasında deyil, Avropa intellektual mühitində də maraqla qarşılanmışdır. Onun əsərləri müxtəlif dillərə tərcümə edilmiş, fəlsəfə, ilahiyyat və etika sahələrində çalışan alimlər tərəfindən öyrənilmişdir.
1111-ci ildə vəfat edən böyük mütəfəkkir zəngin elmi və mənəvi irs qoyub. Bu gün də onun əsərləri dünyanın müxtəlif universitetlərində və elmi mərkəzlərində araşdırılır, fikirləri müasir dövrdə aktuallığını qoruyub saxlayır.
İbn Qəzzalinin həyat və yaradıcılığı göstərir ki, elm, düşüncə və mənəviyyat bir-birini tamamlayan dəyərlərdir. Onun irsi yalnız İslam mədəniyyətinin deyil, ümumbəşəri intellektual tarixinin də mühüm hissəsi hesab olunur.
imza.info