Türk dünyasının ictimai-siyasi və mədəni tarixində mühüm yer tutan İsmayıl bəy Qaspıralı XIX əsrin sonu və XX əsrin əvvəllərində maarifçilik ideyalarının yayılmasında, milli oyanışın formalaşmasında və türk xalqları arasında birliyin güclənməsində əvəzsiz xidmətlər göstərmiş görkəmli ziyalıdır. Onun fəaliyyəti yalnız Krım türkləri ilə məhdudlaşmamış, bütün Türk dünyasının intellektual inkişafına mühüm təsir göstərmişdir.
İsmayıl bəy Qaspıralı 1851-ci ildə Krımın Baxçasaray şəhəri yaxınlığında anadan olmuşdur. Hərbi və mülki təhsil alan Qaspıralı gənc yaşlarından dövrün ictimai problemləri ilə maraqlanmış, türk və müsəlman xalqlarının geridə qalmasının səbəblərini araşdırmağa başlamışdır. O, inkişafın əsas yolunu təhsildə, maariflənmədə və elmi biliklərin yayılmasında görürdü.
Qaspıralının ən böyük xidmətlərindən biri yeni üsullu məktəblərin yaradılması istiqamətində apardığı fəaliyyət olmuşdur. O, ənənəvi təhsil sisteminin yenilənməsinin vacibliyini vurğulayaraq “üsul-i cədid” adlanan yeni tədris metodunu irəli sürmüşdür. Bu sistem qısa müddətdə Krımdan başlayaraq Azərbaycan, Türküstan, Volqaboyu və digər türk-müsəlman bölgələrində geniş yayılmışdır.
1883-cü ildə nəşrinə başladığı “Tərcüman” qəzeti Qaspıralının ideyalarının yayılmasında mühüm rol oynadı. Qəzet qısa zamanda Türk dünyasının ən nüfuzlu mətbu orqanlarından birinə çevrildi. Müxtəlif bölgələrdə yaşayan türk xalqları arasında informasiya və fikir mübadiləsinə şərait yaradan “Tərcüman” ortaq mədəni və intellektual məkanın formalaşmasına töhfə verdi.
İsmayıl bəy Qaspıralının adı ən çox onun məşhur şüarı ilə xatırlanır: “Dildə, fikirdə, işdə birlik”. Bu fikir Türk dünyasının birliyini təmin edən əsas prinsiplərdən biri kimi qəbul edilir. O hesab edirdi ki, ortaq dil, müasir təhsil və əməkdaşlıq türk xalqlarının inkişafı üçün əsas şərtlərdir.
Qaspıralı qadın təhsili və cəmiyyət həyatında qadınların rolunun artırılması məsələlərinə də xüsusi diqqət yetirirdi. O, müsəlman cəmiyyətlərində qadınların maariflənməsinin ümumi inkişafın vacib elementi olduğunu vurğulayırdı. Bu baxımdan onun ideyaları dövrü üçün olduqca mütərəqqi hesab olunurdu.
Azərbaycan ziyalıları ilə də sıx əlaqələr saxlayan Qaspıralının fikirləri Həsən bəy Zərdabi, Əhməd bəy Ağaoğlu, Əli bəy Hüseynzadə və digər görkəmli maarifçilərin fəaliyyətinə təsir göstərmişdir. Onun ideyaları sonrakı dövrlərdə Türk dünyasında milli şüurun formalaşmasına və modernləşmə proseslərinə mühüm töhfə vermişdir.
1914-cü ildə vəfat edən İsmayıl bəy Qaspıralı zəngin ideoloji və mədəni irs qoyub. Bu gün onun adı Türk dünyasının birliyi, maarifçilik hərəkatı və müasir təhsil ideyaları ilə yanaşı çəkilir. Bir çox ölkələrdə onun xatirəsinə həsr olunmuş konfranslar keçirilir, əsərləri yenidən nəşr olunur və ideyaları aktual olaraq qalır.
İsmayıl bəy Qaspıralının həyat yolu göstərir ki, xalqların inkişafının təməlində elm, təhsil və milli həmrəylik dayanır. Onun irsi bu gün də Türk dünyasının mədəni və intellektual inteqrasiyası üçün ilham mənbəyi olaraq yaşayır.
imza.info