İmmanuel Kant (1724–1804) Qərb fəlsəfəsinin ən böyük simalarından və müasir fəlsəfi düşüncənin əsas qurucularından biridir. Onun fəlsəfəsi yalnız XVIII əsr Avropasının intellektual həyatına deyil, sonrakı fəlsəfəyə, etikaya, epistemologiyaya, hüquq və siyasi düşüncəyə də güclü təsir göstərib.
Kantın qarşısında duran əsas sual belə idi: İnsan nəyi bilə bilər, nəyi bilməsi mümkün deyil və necə yaşamalıdır?
O, bu suallara cavab axtararkən həm rasionalizmin, həm də empirizmin birtərəfli mövqelərini aşmağa çalışdı. Buna görə Kant fəlsəfədə böyük dönüş yaradan düşünürlərdən biri hesab olunur.
Həyatı
İmmanuel Kant 22 aprel 1724-cü ildə Şərqi Prussiyanın Königsberg şəhərində, sənətkar ailəsində anadan olub. Bu şəhər bu gün Rusiyanın Kalininqrad şəhəridir.
Kant dindar ailədə böyüyüb. Gəncliyində Königsberq Universitetində fəlsəfə, riyaziyyat və təbiət elmləri ilə maraqlanıb. Universiteti bitirdikdən sonra bir müddət xüsusi müəllim kimi çalışıb.
Uzun illər universitetdə dərs deyən Kant nəhayət 1770-ci ildə Königsberg Universitetində məntiq və metafizika professoru olub.
Onun həyatı zahirən olduqca sakit və nizamlı keçib. Kant demək olar ki, bütün ömrünü Königsbergdə yaşayıb. Heç vaxt ailə qurmayıb və uzaq səfərlərə çıxmayıb.
Onun gündəlik həyatının son dərəcə nizamlı olduğu haqqında məşhur əhvalatlar var. Deyilənə görə, Kant hər gün eyni saatda gəzintiyə çıxırdı. Bu səbəbdən şəhər sakinlərinin onun gəzintisinə baxaraq saatlarını düzəltdikləri haqqında rəvayət yaranmışdı.
Lakin zahirən sakit görünən bu həyatın arxasında Avropa düşüncə tarixini dəyişdirəcək böyük bir fəlsəfi layihə dayanırdı.
Kant fəlsəfədə nəyi dəyişdi?
Kantdan əvvəl fəlsəfədə əsas mübahisələrdən biri bilik məsələsi ətrafında gedirdi.
Rasionalistlər hesab edirdilər ki, həqiqi biliyin mühüm hissəsi ağıl vasitəsilə əldə edilir. Empiristlər isə insan biliyinin əsas mənbəyini təcrübədə görürdülər.
Kant bu qarşıdurmaya yeni yanaşma gətirdi.
Onun fikrincə, bilik nə yalnız təcrübədən, nə də yalnız ağıldan yaranır. Təcrübə bizə material verir, ağıl isə həmin materialı müəyyən formaya salır.
Kantın məşhur fikirlərindən biri belədir:
“Məzmunu olmayan düşüncələr boş, anlayışsız duyğular isə kordur.”
Yəni insanın dünyanı dərk etməsi üçün həm duyğu təcrübəsi, həm də ağlın fəaliyyəti lazımdır.
“Saf zəkanın tənqidi”
Kantın ən mühüm əsəri **“Saf zəkanın tənqidi”**dir (Kritik der reinen Vernunft, 1781).
Bu əsərdə Kant insan ağlının imkanlarını və sərhədlərini araşdırır.
Onun əsas suallarından biri budur:
Biz dünyanı olduğu kimi tanıyırıq, yoxsa onu öz zehnimizin quruluşu vasitəsilə dərk edirik?
Kantın cavabı fəlsəfədə böyük dəyişiklik yaratdı.
Onun fikrincə, biz əşyaları tamamilə “özlərində olduğu kimi” deyil, onları insan şüurunun imkanları daxilində təcrübədən keçirdiyimiz şəkildə tanıyırıq.
Burada Kant “fenomen” və “noumen” anlayışlarını fərqləndirir.
Fenomen — bizə təcrübədə görünən, dərk etdiyimiz aləmdir.
Noumen və ya “özündə şey” (Ding an sich) isə şeyin bizim təcrübəmizdən və qavrayışımızdan asılı olmayan tərəfidir.
Beləliklə, Kant insan ağlının gücünü göstərməklə yanaşı, onun sərhədlərini də müəyyənləşdirirdi.
Kantın “Kopernik inqilabı”
Kant öz fəlsəfi dəyişikliklərini Kopernikin astronomiyada yaratdığı dönüşlə müqayisə edirdi.
Əvvəllər düşünülürdü ki, insanın düşüncəsi obyektlərə uyğunlaşır. Kant isə sualı başqa cür qoydu:
Bəlkə obyektlərin bizim üçün necə görünməsi müəyyən mənada zehnimizin quruluşundan asılıdır?
Bu yanaşma fəlsəfədə “Kantın Kopernik inqilabı” adlandırılır.
Bununla Kant diqqəti yalnız “dünya necədir?” sualından “insan dünyanı necə dərk edir?” sualına yönəltdi.
Əxlaq fəlsəfəsi
Kantın fəlsəfəsi yalnız bilik məsələsi ilə məhdudlaşmırdı. Onun ən böyük töhfələrindən biri də əxlaq fəlsəfəsidir.
Kanta görə insanın əxlaqi dəyəri onun nə qədər faydalı nəticə əldə etməsində deyil, düzgün olanı borc bildiyi üçün etməsindədir.
O, əxlaqın əsasını borc anlayışında görürdü.
Məsələn, insan yaxşılıq edirsə, bunu yalnız mükafat qazanmaq üçün etməməlidir. Əxlaqi davranış insanın doğru olduğuna inandığı şeyi, şəxsi mənfəətindən asılı olmayaraq etməsidir.
Kateqorik imperativ
Kantın əxlaq fəlsəfəsinin ən məşhur anlayışı **“kateqorik imperativ”**dir.
Onun əsas formullarından biri belə ifadə olunur:
“Elə davran ki, sənin davranışının prinsipi eyni zamanda ümumi qanun ola bilsin.”
Başqa sözlə, özünüzdən soruşmalısınız:
“Mənim etdiyim şeyi bütün insanlar etsəydi, dünya necə olardı?”
Əgər öz davranışımızın hamı üçün universal qaydaya çevrilməsini qəbul edə bilmiriksə, Kantın məntiqinə görə həmin davranışın əxlaqi əsasları şübhəlidir.
Kantın digər məşhur formuluna görə isə insanı heç vaxt yalnız vasitə kimi deyil, həmişə həm də məqsəd kimi qəbul etmək lazımdır.
Bu fikir insan ləyaqəti və insan hüquqları haqqında müasir düşüncəyə böyük təsir göstərib.
İnsan azadlığı
Kant üçün əxlaq və azadlıq bir-birindən ayrılmazdır.
Əgər insan öz hərəkətlərinə görə məsuliyyət daşıyırsa, deməli, müəyyən mənada azad seçim imkanına malikdir.
Kantın düşüncəsində əsl azadlıq insanın istədiyini kor-koranə etmək deyil.
Əsl azadlıq insanın öz ağlı ilə müəyyən etdiyi əxlaqi qanuna tabe ola bilməsidir.
Bu baxımdan Kantın fəlsəfəsində azadlıq məsuliyyətlə birlikdə düşünülür.
“Maariflənmə nədir?”
Kant 1784-cü ildə “Maariflənmə nədir?” adlı məşhur məqaləsini yazdı.
Orada o, maariflənməni insanın öz ağlından istifadə etmək cəsarəti kimi izah edirdi.
Onun məşhur çağırışı belədir:
“Sapere aude!” — “Bilməyə cəsarət et!”
Kanta görə insanın intellektual yetkinliyinə mane olan əsas amillərdən biri başqasının onun əvəzinə düşünməsinə öyrəşməsidir.
İnsan öz ağlından istifadə etmək əvəzinə daim başqasının nə düşündüyünü gözləyirsə, o, mənəvi və intellektual baxımdan asılı vəziyyətdə qalır.
Bu fikir Kantın fəlsəfəsinin mühüm xəttini ifadə edir:
İnsan öz ağlından istifadə etməli və öz məsuliyyətini başqasının üzərinə atmamalıdır.
Kant və din
Kant dini tamamilə rədd edən filosof deyildi. Lakin o, dini yalnız kor-koranə itaət və metafizik iddialar üzərində qurmaq istəmirdi.
Onun üçün əxlaq insanın daxili məsuliyyəti ilə bağlı idi.
Kant Tanrı, azadlıq və ölümsüzlük kimi məsələlərin nəzəri ağıl vasitəsilə tam sübut edilə bilməyəcəyini düşünürdü. Lakin bunlar onun əxlaq fəlsəfəsində mühüm yer tuturdu.
Beləliklə, Kant “nəyi bilə bilərik?” sualı ilə “nəyə inanmaq və necə yaşamaq olar?” sualını bir-birindən fərqləndirirdi.
Kantın sonrakı fəlsəfəyə təsiri
Kantdan sonra Avropa fəlsəfəsində demək olar ki, heç nə əvvəlki kimi qalmadı.
Onun ideyaları Fichte, Schelling və Hegel kimi alman idealistlərinə, daha sonra isə Schopenhauer, Nietzsche, Husserl, Heidegger və bir çox başqa filosoflara təsir göstərdi.
Müasir epistemologiya, etika, hüquq fəlsəfəsi, siyasi fəlsəfə və estetikada Kantın qoyduğu suallar hələ də müzakirə olunur.
Kantın ölümü
Kant 12 fevral 1804-cü ildə doğulduğu və demək olar ki, bütün ömrünü keçirdiyi Königsbergdə vəfat edib.
Onun məzarı Königsberg Katedralinin yaxınlığındadır.
Kantın həyatının zahiri sakitliyi ilə fəlsəfəsinin yaratdığı intellektual inqilab arasında böyük bir ziddiyyət var. O, demək olar ki, şəhərindən çıxmadan bütün Avropa düşüncəsinin istiqamətini dəyişdirdi.
Kantın fəlsəfəsinin əsas sualları
Kant öz fəlsəfəsini üç əsas suala cəmləşdirirdi:
Mən nəyi bilə bilərəm?
Mən nə etməliyəm?
Mən nəyə ümid edə bilərəm?
Sonralar bunlara daha fundamental bir sual da əlavə edir:
İnsan nədir?
Əslində Kantın bütün fəlsəfəsi insanın bu suallar qarşısındakı vəziyyətini anlamaq cəhdidir.
O, insana nə hər şeyi bilə bilən qüdrətli varlıq, nə də tamamilə passiv məxluq kimi baxırdı. İnsan onun fəlsəfəsində düşünən, seçim edən, məsuliyyət daşıyan və öz ağlından istifadə etməyə məcbur olan varlıqdır.
Bəlkə də buna görə Kantın fəlsəfəsi iki əsrdən çox vaxt keçməsinə baxmayaraq hələ də aktualdır.
Çünki onun əsas çağırışı bu gün də dəyişməyib:
Öz ağlından istifadə et. Öz seçiminə sahib çıx. Başqasının sənin yerinə düşünməsini gözləmə.