Böyük Səlcuq İmperiyası dövründə yaşamış və İmam əl-Cəlil (Böyük Lider), Hüccətül-İslam (İslamın Sübutu) və Zeynəddin (İman Bəzəyi) titulları ilə tanınan Əl-Qəzali, 1058-ci ildə İranın Tus (indiki Məşhəd) şəhərinin Qəzəl şəhərində kasıb bir ailədə anadan olub.
Əsl adı Məhəmməd ibn Məhəmməd ibn Məhəmməd ibn Əhməd idi və orta əsr Qərb alimləri tərəfindən Əbuhamet və Əlqəzel kimi də tanınır.
Əl-Qəzali ilk dini təhsilini Tusda almış, sonra Cürcana getmiş və bir müddət İmam Əbu Nəsr İsmayılidən dərs almış, sonra Tusa qayıtmış və üç il doğma şəhərində qalmışdır.
Aişə Hümeyra Akgün: Böyük İslam Mütəfəkkiri: İmam əl-Qəzali
Böyük Səlcuqlu İmperiyası dövründə yaşamış və İmam əl-Cəlil (Böyük Lider), Hüccətül-İslam (İslamın Sübutu) və Zeynəddin (İman Bəzəyi) titulları ilə tanınırdı. O, 1058-ci ildə Məşhəd şəhərindəki Tus (indiki Məşhəd) şəhərinin Qəzəl şəhərində anadan olub… Təhsilini davam etdirmək üçün Qəzali o dövrün əsas elm və mədəniyyət mərkəzi olan Nişapura gedib və dövrünün böyük alimlərindən biri olan İmam-ül-Hərəmeyn Əbul-Məali əl-Cüveyninin tələbəsi olub.
O, yüksək bilik səviyyəsi, natiqliyi, izah etmə qabiliyyəti və zəkası ilə diqqəti cəlb edib.
Müəllimi İslam mütəfəkkiri Qəzalinin üstün zəkasını və çalışqanlığını görərək, ona xüsusi maraq göstərib və hədis metodologiyası, fiqh, ilahiyyat, məntiq, İslam hüququ və mübahisə sahələrində təlim keçib.
Qəzali Nişapurda təhsilini başa vurduqdan sonra Səlcuqlu Dövlətinin vəziri, elm və ədəbiyyatın böyük hamisi Nizam əl-Mülkün dəvəti ilə Bağdada getdi. Nizam əl-Mülkün topladığı elmi məclisdə o, biliyinin dərinliyinə və məsələləri izah etməkdəki üstün qabiliyyətinə görə dövrün alimləri tərəfindən yüksək qiymətləndirilirdi.
Əl-Qəzali həyatı boyu müxtəlif təriqətlərlə elmi müzakirələrdə fərqlənir, ən çətin və incə mövzularda belə incə və zərif bir üslubdan istifadə edir və dərin biliyini, natiqliyini, izah qabiliyyətini və zəkasını nümayiş etdirirdi.
34 yaşında Səlcuqlu vəziri Nizam əl-Mülk, əl-Qəzalinin İslama böyük xidmətlərini nəzərə alaraq, onu Nizamiyyə Mədrəsəsində professor təyin etdi. Professor kimi fəal rol oynayan əl-Qəzali 300 tələbəyə diqqətlə dərs deyirdi. Tələbələri arasında Əbu Mənsur Məhəmməd, Məhəmməd ibn Əsəd əl-Tusi, Əbu əl-Həsən əl-Bələnsi və Əbu Abdullah Cümərt əl-Hüseyni də var idi.
O, İslam dünyasına bir çox mühüm əsərlər bəxş etmişdir.
Bu dövrdə İslam dünyasına çoxsaylı mühüm kitablar bəxş edən əl-Qəzali alimlər, dövlət xadimləri və geniş ictimaiyyət tərəfindən böyük hörmət qazanmışdır.
İslam dünyasının nuru kimi təsvir edilən və şöhrəti gündən-günə artan İmam əl-Qəzali Nizamiyyə mədrəsəsində professor olduğu illərdə “Kitab əl-Basit fil-Furu”, “Kitab əl-Vasit əl-Vəciz”, “Məahid əl-Xilaf” və “Kitab Fədail əl-Batiniyə və Fədail əl-Müstəzəriyyə” kitablarını yazmışdır.
Qəzali yunan dilini öyrənmiş və təxminən üç il qədim yunan və latın filosoflarının kitablarını öyrənmiş, “Məqasid əl-Fələsifə” və “Təhafut əl-Fələsifə” kitablarını yazmışdır.
Avropalı filosofların dünyanın qab kimi düz olduğunu iddia etdiyi bir dövrdə Qəzali onların elmi və fəlsəfi səhvlərini sübut etmiş və dünyanın dairəvi olduğunu nümayiş etdirmişdir. O, həmçinin qaraciyərin qanı toksinlərdən və mikroblardan necə təmizlədiyi və təravətləndirdiyi, öd və limfanın zərərli maddələri qandan necə ayırdığı, dalağın, böyrəklərin və öd kisəsinin rolları, eləcə də qandakı maddələrin nisbətindəki dəyişikliklərin bədən sağlamlığına necə zərər verə biləcəyi kimi bir çox tibbi məsələlərə dair dəlillər təqdim etmişdir.
İslam alimi Qəzali kitablarında da yer alan digər elmi sahələrdəki fikirləri və bilikləri də izah etmişdir.
O, “İhya Ulum əd-Din” əsərini Dəməşqdə yazmışdır.
Gərgin elmi işlərindən sonra Qəzali qardaşı Əhməd Qəzalini müavini vəzifəsindən kənarlaşdıraraq Nizamiyyə mədrəsəsindəki müəllimlik vəzifəsindən fasilə vermiş və Bağdadı tərk etmişdir. Müxtəlif elmi tədqiqatlar və səyahətlər aparan bu unudulmaz alim, Dəməşqdə iki illik qaldığı müddətdə ən dəyərli və məşhur əsəri olan “İhyau Ulum əd-Din”i İslam dünyasına bəxş etdi.
Dəməşqdən Qəzali Qüdsə getdi və orada Allahın gözəl adlarını (Əsma əl-Hüsna) təsvir edən “Müfəssil əl-Hilaf”, “Cəvab əl-Məsail” və “Əl-Məqsəd əl-Əsma” əsərlərini yazdı.
Qüdsdə bir müddət qaldıqdan sonra Qəzali Həcc ziyarətini yerinə yetirdi və Bağdada qayıtdı. Nizamiyyə mədrəsəsində dərs deməyə davam etdi və tələbələri üçün “İhyau Ulum əd-Din” kitabından dərslik kimi istifadə etdi.
Qəzali doğma şəhəri Tusa qayıdaraq orada “Əd-Dərcülmərkum”, “Əl-Kıstas’ül-Müstakim”, “İslamda Müsamaha Faysalü’t-Tefrika Beyne’l-İslam və’z-Zendeka”, “Kimya-yı Səadət” və “Ət Tibrül Mesbuk Fi Nəsihatul Muluk” kimi əsərlərini yazıb.
Təxminən on illik təhsildən sonra, Səlcuq vəziri Fəhr-ül-Mülkün xahişi ilə Qəzali bir müddət Nizamiyyə mədrəsəsində dərs deyib və təsəvvüflə bağlı “Mişkatü’l-Ənvar” əsərini intellektual dünyaya təqdim edib.
Əl-Qəzali son günlərini insanları xəbərdar etməklə keçirərək, həmçinin sünni ənənəsinə sadiq qalmağı izah edən “Əl-Munqid min əd-Dalal” (Zəiflikdən Xilaskar), “İslamın Sübutu: Dindar Sələflərin Məktəbi” və “İmanda Ağıllı Ölçülər: İlcəm əl-Əvam ən İlm əl-Kəlam” (İlahiyyat Elmindən Adi İnsanlar üçün Ağıllı Rəhbərlik) kitablarını da tamamlamışdır.
Misirli alim Əbdürrəhman Bədəvinin tədqiqatına görə, əl-Qəzali 457 kitab yazmış, lakin bu günə qədər yalnız 75 kitab qalmışdır.
İmam əl-Qəzalinin sufizmdə mənəvi bələdçisi Əbu Əli Fərmedi olmuşdur. Ekzoterik elmlərdə misilsiz bir alim kimi tanınan əl-Qəzali həmçinin sufi elmlərində mənəvi bələdçi kimi təsvir edilmişdir.
Əl-Qəzali 53 illik ömrünün son illərini Tusda keçirməyi seçdi və evinin yaxınlığında mədrəsə (dini məktəb) və təkkə (sufi məskəni) tikdirdi. Böyük İslam mütəfəkkiri İmam əl-Qəzali 19 dekabr 1111-ci ildə vəfat etdi.
İmza.info