Aristotel (e.ə. 384–322) qədim yunan fəlsəfəsinin və dünya düşüncə tarixinin ən böyük simalarından biridir. O, Platonun tələbəsi, Makedoniyalı İsgəndərin müəllimi və sonrakı Qərb fəlsəfəsinə əsrlərlə təsir göstərmiş mütəfəkkir olub.
Aristotelin düşüncəsinin əsas xüsusiyyəti dünyanı yalnız mücərrəd ideyalarla deyil, müşahidə, təcrübə və məntiq vasitəsilə anlamağa çalışması idi. O, fəlsəfə ilə yanaşı biologiya, fizika, astronomiya, siyasət, etika, məntiq, poetika və ritorika ilə də məşğul olub.
Aristotel məntiqi ayrıca elmi sistem kimi formalaşdıran ilk böyük filosoflardan biri hesab olunur. Onun “Organon” adı altında toplanmış məntiq əsərləri əsrlər boyu Avropa və İslam dünyasında fəlsəfi düşüncənin əsas mənbələrindən biri olub.
Onun fəlsəfəsində “varlıq” problemi xüsusi yer tutur. Aristotel şeylərin nə olduğunu, necə meydana gəldiyini və hansı məqsədə doğru yönəldiyini araşdırırdı. Onun səbəblər haqqında təlimində maddi, formal, hərəkətverici və məqsəd səbəbləri fərqləndirilir.
Etikada Aristotel insan həyatının məqsədini xoşbəxtlik və kamillik anlayışları ilə əlaqələndirirdi. Onun fikrincə, yaxşı həyat yalnız zövqdən ibarət deyil; insan ağıl və fəzilət əsasında yaşamalıdır. O, ifrat və təfrit arasında “orta yol” prinsipini mühüm əxlaqi istiqamət kimi təqdim edirdi.
Siyasət haqqında düşüncələrində isə insanı “ictimai-siyasi varlıq” kimi xarakterizə edirdi. O, müxtəlif dövlət idarəçiliyi formalarını müqayisə edir, dövlətin və cəmiyyətin quruluşunu araşdırırdı.
Aristotelin “Poetika” əsəri də dünya ədəbiyyat nəzəriyyəsinin əsas mətnlərindən biridir. Burada faciənin quruluşu, süjet, obraz və katarsis anlayışı haqqında fikirlər irəli sürülür.
Aristotelin əsərləri əsrlər boyu yalnız Avropada deyil, İslam dünyasında da öyrənilib. Fərabi, İbn Sina və İbn Rüşd kimi böyük mütəfəkkirlər Aristotel fəlsəfəsini inkişaf etdirərək onu yeni fəlsəfi sistemlərlə əlaqələndiriblər.
Aristotelin əsas mirası onun yalnız verdiyi cavablarda deyil, sual vermək və dünyanı sistemli şəkildə araşdırmaq metodundadır. Buna görə onun düşüncəsi iki min ildən artıq vaxt keçməsinə baxmayaraq, fəlsəfə, elm və humanitar düşüncə tarixində öz əhəmiyyətini qoruyur.
imza.info