Tməsələsi qədim və mürəkkəb tarix problemlərindən biridir. Burada əvvəlcə bir məqamı nəzərə almaq lazımdır: “türk” adı ilə tarixdə görünən siyasi-etnik birliklə türk dilli xalqların daha qədim formalaşma prosesi eyni hadisə deyil.
Tarixşünaslıqda türk dillərinin və türk xalqlarının ilkin formalaşma arealı ilə bağlı müxtəlif nəzəriyyələr mövcuddur. Mərkəzi Asiya, Altay və ona yaxın geniş coğrafiyalar bu araşdırmalarda mühüm yer tutur. Lakin bu günə qədər bütün alimlərin qəbul etdiyi tək bir “ilk türk vətəni” modeli yoxdur.
“Türk” etnoniminin ən qədim etibarlı yazılı nümunələri VI əsrdə Göytürk xaqanlığı dövrünə aiddir. Çin mənbələrində Tujue, türk runik yazılarında isə “Türük” və “Kök Türk” formasında rast gəlinən bu ad artıq müəyyən siyasi və tarixi birlik üçün işlədilirdi.
VI–VIII əsrlərdə Göytürk xaqanlığı Orta Asiyanın böyük hissəsini əhatə edən güclü siyasi quruma çevrildi. Orxon-Yenisey yazıları həmin dövrün ən mühüm yerli yazılı mənbələridir. Bilgə xaqan, Kül Tigin və Tonyukuk kitabələri türk dilinin ən qədim böyük yazılı abidələri sırasında dayanır.
Lakin türklərin tarixi VI əsrdən başlamır. Göytürklərdən əvvəl Orta Asiyada hunlar, müxtəlif köçəri konfederasiyalar və başqa xalqlar mövcud idi. Onların türk xalqlarının etnogenezində hansı dərəcədə iştirak etdiyi məsələsi elmi araşdırmaların mövzusudur. Eyni şəkildə hunların “türk” olub-olmaması barədə də tarixşünaslıqda müxtəlif mövqelər mövcuddur və məsələni qəti hökm kimi təqdim etmək düzgün deyil.
Türk xalqlarının sonrakı tarixi böyük miqrasiya və siyasi proseslərlə müşayiət olunub. Uyğurlar, qıpçaqlar, oğuzlar, karluklar və digər türk dilli birliklər müxtəlif coğrafiyalarda dövlətlər yaradaraq türk dillərinin və mədəniyyətlərinin yayılmasına təsir göstəriblər.
Oğuzların qərbə doğru hərəkəti nəticəsində türk dili və mədəniyyəti Orta Asiyadan İran, Azərbaycan, Anadolu və daha sonra Balkanlara qədər geniş ərazilərdə yayıldı. Səlcuq və sonrakı türk dövlətləri bu prosesin mühüm mərhələlərindən oldu.
Beləliklə, türk tarixinin başlanğıcını yalnız bir tarixə və ya bir tayfaya bağlamaq mümkün deyil. Türk xalqlarının formalaşması uzun əsrlər davam edən etnik, dil, siyasi və mədəni proseslərin nəticəsidir. VI əsrdə “türk” adının yazılı və siyasi tarix səhnəsinə çıxması isə bu uzun prosesin mühüm dönüş nöqtələrindən biridir.
Bu tarixə yalnız bir xalqın keçmişi kimi deyil, Orta Asiyadan Qafqaza, İrana, Anadoluya və Şərqi Avropaya qədər uzanan böyük bir dil və mədəniyyət tarixinin başlanğıc mərhələsi kimi baxmaq daha doğru olar.
imza.info