Şumerlər qədim Mesopotamiyanın cənubunda, əsasən Dəclə və Fərat çaylarının aşağı hövzəsində yaşamış və bəşər tarixinin ən qədim şəhər sivilizasiyalarından birini yaratmış xalqlardan biridir. Onların tarixi əsasən e.ə. IV–III minilliklərə gedib çıxır.
Şumer sivilizasiyasının ən mühüm xüsusiyyətlərindən biri şəhər-dövlətlərin meydana gəlməsi idi. Uruk, Ur, Laqaş, Kiş, Nippur və Eridu kimi şəhərlər yalnız yaşayış məntəqələri deyil, siyasi, dini və iqtisadi mərkəzlər idi. Bu şəhərlərin hər birinin öz hakimiyyəti, məbədləri və təsərrüfat sistemi vardı.
Şumerlərin dünya mədəniyyətinə ən böyük töhfələrindən biri mixi yazının inkişafıdır. İlk yazılı nümunələr əsasən təsərrüfat və inzibati ehtiyaclarla bağlı olsa da, sonralar bu yazı sistemi ilə dini mətnlər, qanunlar, dastanlar, məktublar və ədəbi əsərlər yazıldı. “Gilqameş dastanı”nın ən qədim qatları da Mesopotamiyanın bu yazılı ənənəsi ilə bağlıdır.
Şumerlər riyaziyyat və astronomiyada da mühüm nailiyyətlər əldə etmişdilər. Onların altmışlıq say sistemi sonrakı sivilizasiyalara təsir göstərib. Bu gün saatın 60 dəqiqəyə, dəqiqənin 60 saniyəyə bölünməsi kimi bəzi ölçü sistemlərinin kökündə Mesopotamiya riyaziyyatının izlərini görmək mümkündür.
Şumer cəmiyyətində məbədlər mühüm iqtisadi və siyasi mərkəzlər idi. Kahinlər və hökmdarlar şəhərin idarə olunmasında böyük rol oynayırdılar. Zikkuratlar isə bu dini və şəhər mədəniyyətinin ən tanınmış memarlıq nümunələrindəndir.
Şumerlərin dili də qədim dünyanın ən maraqlı dil hadisələrindən biridir. Şumer dili məlum qədim dillərin əksəriyyətindən fərqli olaraq başqa dillərlə etibarlı şəkildə qohumlaşdırılmayıb və dil izolyatı hesab olunur. Bununla belə, Şumerlərin etnik mənşəyi məsələsi tarixşünaslıqda hələ də müxtəlif müzakirələrin mövzusudur. Bu sahədə fərziyyələri elmi faktlardan ayırmaq xüsusilə vacibdir.
Şumer sivilizasiyasının sonrakı Mesopotamiya mədəniyyətlərinə təsiri böyük olub. Akkadlar, babillilər və assuriyalılar Şumerlərin yazı, dini ənənə, ədəbiyyat və idarəçilik irsindən geniş istifadə ediblər. Şumer dili gündəlik danışıq dili kimi aradan çıxdıqdan sonra belə uzun müddət dini və elmi mətnlərin dili olaraq yaşayıb.
Şumerlər haqqında müasir təsəvvürümüz əsasən arxeoloji qazıntılar və minlərlə mixi yazılı lövhənin oxunması nəticəsində formalaşıb. Buna görə Şumer tarixi yalnız qədim rəvayətlərdən deyil, birbaşa yazılı sənədlərdən və maddi mədəniyyət nümunələrindən öyrənilir.
Şumerlərin əsas mirası yalnız onların qurduğu şəhərlər və yazı sistemi deyil. Onların yaratdığı şəhər həyatı, yazılı idarəçilik, ədəbiyyat, hüquq və riyazi biliklər sonrakı Yaxın Şərq sivilizasiyalarının inkişafına mühüm təsir göstərib. Bu baxımdan Şumer mədəniyyəti dünya sivilizasiya tarixinin ən mühüm başlanğıc nöqtələrindən biri olaraq qalır.
imza.info