Qafqaz Albaniyasının xristian irsi haqqında danışarkən tez-tez “Alban xaçı” ifadəsi işlədilir. Lakin burada mühüm bir məsələ var: Qafqaz Albaniyasında istifadə olunan xaçın xristianlığın ümumi simvolu olan xaçdan tamamilə fərqli, ayrıca dini simvol olduğunu söyləmək elmi baxımdan düzgün deyil. Xaç xristianlığın əsas simvoludur və Alban kilsəsi də həmin ümumi xristian simvolikasının içində formalaşıb.
Fərq daha çox xaçın bədii işlənməsi, memarlıqda tətbiqi, ornamentləri, daş üzərində təsviri və yerli sənət ənənələri ilə bağlıdır.
Qafqaz Albaniyası qədim və erkən orta əsrlərdə Cənubi Qafqazın şərq hissəsində mövcud olmuş dövlətlərdən biri idi. Xristianlığın Albaniyada yayılması ənənəvi olaraq IV əsrlə əlaqələndirilir. Alban kilsəsinin formalaşmasında Yerusəlim, Suriya və Ermənistan xristian mərkəzləri ilə əlaqələr mühüm rol oynayıb.
Alban xristianlığının öz dini təşkilatı, yepiskopluqları və sonrakı dövrlərdə özünəməxsus kilsə ənənələri yaranıb. Bu dini-mədəni mühitdə xaç da əsas müqəddəs simvollardan biri olub.
Əsas məsələ budur: xristianlıqda xaçın yalnız bir standart qrafik forması yoxdur. Katolik, pravoslav, erməni, süryani, kopt, gürcü və digər xristian ənənələrində xaç müxtəlif formalarda təsvir edilə bilər.
Qafqaz Albaniyasında da xaçın müxtəlif bədii formalarına rast gəlinir. Daş xaçlar, xaç təsvirləri, xaçlı ornamentlər və memarlıq elementləri müxtəlif dövrlərdə fərqli şəkildə işlənib.
Buna görə Alban xaçını “xristian xaçından tamamilə ayrı xaç” kimi təqdim etmək düzgün deyil. Daha doğru ifadə **“Qafqaz Albaniyasının xristian sənətində xaçın yerli formaları”**dır.
Mövzuya ən çox qarışdırılan məsələlərdən biri xaçkar anlayışıdır. Xaçkar əsasən orta əsr erməni xristian mədəniyyətinə məxsus, üzərində xaç və zəngin ornamentlər olan daş abidə tipidir. Qafqaz Albaniyasının xristian abidələrində isə xaç təsvirlərinin başqa formalarda işlənməsi mümkündür.
Bu fərqi qorumaq vacibdir. Çünki hər daş üzərindəki xaç təsvirini “xaçkar”, hər xaçlı daşı isə avtomatik olaraq “Alban xaçı” adlandırmaq tarixi terminlərin qarışdırılmasına gətirib çıxara bilər.
Alban xaçının əsas xüsusiyyətləriQafqaz Albaniyasının xristian memarlığında və daş sənətində rast gəlinən xaç təsvirlərində bir neçə xüsusiyyət diqqət çəkir:
Birincisi, xaç memarlıqla sıx bağlıdır. Kilsələrin divarlarında, girişlərində, sütun və daş elementlərində xaç təsvirlərinə rast gəlinir.
İkincisi, xaç çox vaxt ornamentlərlə birlikdə təqdim edilir. Bitki motivləri, həndəsi naxışlar, dairələr və digər bədii elementlər xaç kompozisiyasını tamamlayır.
Üçüncüsü, xaçın qolları müxtəlif formalarda işlənə bilər. Bəzi nümunələr sadə bərabərqollu xaça, bəziləri isə uzadılmış və dekorativ formalara yaxındır.
Dördüncüsü, xaç bəzən dairəvi və ya bitki motivləri ilə birləşdirilir. Bu tip kompozisiyalar erkən və orta əsr xristian sənətində ümumiyyətlə geniş yayılmışdı və yalnız Albaniyaya məxsus deyildi.
Xristianlığın ən geniş yayılmış xaç formalarından biri yuxarı hissəsi qısa, aşağı hissəsi uzun olan latın xaçıdır. Şərqi xristian ənənələrində isə müxtəlif başqa formalar mövcuddur.
Pravoslav ənənəsində xüsusilə səkkizguşəli xaç tanınır. Burada əsas şaquli və üfüqi qollarla yanaşı, İsanın başının üzərindəki lövhəni və ayaqlarının dayandığı alt çubuğu ifadə edən əlavə xətlər də ola bilər.
Erməni xristian sənətində isə xaç çox vaxt zəngin ornamentlərlə əhatə olunur. Gürcü xristian sənətində də müxtəlif xaç formaları və dekorativ üslublar mövcuddur.
Deməli, “xristian xaçı” vahid qrafik şəkil deyil. Onun müxtəlif coğrafiyalarda və kilsə ənənələrində çoxsaylı formaları var.
Əsas fərq xaçın dini mənasında deyil, onun yerli sənət və memarlıq mühitində ifadə olunmasındadır.
Qafqaz Albaniyasının xristian sənəti yerli Qafqaz ənənələri, Yaxın Şərq xristian sənəti və bölgədəki digər mədəni təsirlərlə qarşılıqlı əlaqədə formalaşıb. Buna görə Alban abidələrində xaç həm dini simvol, həm də memarlıq-bədii element kimi çıxış edir.
Bu baxımdan Alban xaçının xüsusiyyətlərini yalnız xaçın formasında deyil, daş işləməsində, ornamentlərdə, kompozisiyada və abidənin ümumi kontekstində axtarmaq daha elmi yanaşmadır.
Qədim və orta əsr xristian sənətində xaç çox vaxt tək təsvir olunmur. Günəş, ay, üzüm salxımı, yarpaq, çiçək, quş və həndəsi ornamentlər kimi elementlər xaç kompozisiyasına daxil edilə bilər.
Üzüm və üzüm yarpağı xristian simvolikasında xüsusilə əhəmiyyətlidir. Bu motiv həm İncil mətnləri ilə, həm də Qafqazın qədim üzümçülük mədəniyyəti ilə əlaqələndirilə bilər. Lakin konkret abidədəki hər ornamentin mənasını yalnız ümumi simvolikaya əsaslanaraq müəyyənləşdirmək olmaz; bunun üçün həmin abidənin tarixi və arxeoloji konteksti araşdırılmalıdır.
“Alban xaçı” milli simvoldurmu?
Bu məsələdə də ehtiyatlı olmaq lazımdır. Xaçın özü xristianlığın ümumbəşəri dini simvoludur. Onu yalnız bir xalqın və ya bir dövlətin simvolu kimi təqdim etmək düzgün deyil.
Lakin Qafqaz Albaniyasının xristian mədəniyyətində xaçın özünəməxsus yerli bədii formalarının yaranması mümkündür və bu formalar Alban mədəni irsinin tərkib hissəsidir.
Başqa sözlə, “Alban xaçı” ifadəsi işlədilərkən bunun xristian xaçının ayrıca dini növü deyil, Qafqaz Albaniyasının xristian irsində meydana çıxan xaç təsvirləri və bədii ənənələri mənasında işlədilməsi daha dəqiqdir.Qafqaz Albaniyasının xaçını xristianlığın digər xaçlarından tamamilə ayrı dini simvol kimi təqdim etmək elmi baxımdan doğru deyil. Alban kilsəsi də ümumi xristian inanc sisteminin bir hissəsi idi və xaç onun əsas müqəddəs simvolu idi.
Fərqlilik əsasən formada, ornamentdə, daş üzərində işlənmə texnikasında, memarlıqda tətbiqində və yerli bədii ənənələrdə meydana çıxır.
Bu səbəbdən Qafqaz Albaniyasının xaçlarını öyrənmək yalnız “xaçın şəkli necədir?” sualına cavab axtarmaq deyil. Əsl məsələ həmin xaçların hansı abidədə, hansı dövrdə, hansı mədəni mühitdə və hansı digər simvollarla birlikdə meydana gəldiyini müəyyənləşdirməkdir.
Alban xristian irsinin əsl özünəməxsusluğu də məhz bu geniş tarixi və mədəni kontekstdə görünür.
imza.info