Əsərin mərkəzində həqiqət axtaran insan dayanır. Cavidin dünyasında insan yalnız maddi varlıq deyil. Onun daxilində daha yüksək bir həqiqətə, mənəvi kamilliyə və azadlığa doğru yönələn qüvvə mövcuddur. Peyğəmbər obrazı da bu mənəvi yüksəlişin simvoluna çevrilir.
Cavid üçün din yalnız zahiri mərasimlərdən ibarət deyil. Din, ilk növbədə, insanın daxilində baş verən dəyişiklikdir. İnsan öz içindəki qorxunu, tamahı, nifrəti və cəhaləti aşdıqca mənəvi azadlığa yaxınlaşır. Bu baxımdan “Peyğəmbər” əsərində mənəviyyatla zahir, həqiqətlə cəhalət, azadlıqla köləlik arasında qarşıdurma mühüm yer tutur.
Əsərdə diqqəti çəkən məsələlərdən biri də insan və cəmiyyət münasibətidir. Cavid göstərir ki, yeni fikir və həqiqət çox zaman köhnə düşüncənin müqaviməti ilə qarşılaşır. İnsanların qorxu, adət və maraqların təsiri altında yaşadığı bir mühitdə həqiqəti söyləmək asan deyil. Buna görə peyğəmbərin missiyası yalnız dini çağırış deyil, həm də insanın düşüncəsini dəyişdirmək mübarizəsidir.
Cavidin yaradıcılığında olduğu kimi, “Peyğəmbər”də də işıq və qaranlıq qarşıdurması xüsusi məna daşıyır. Qaranlıq burada yalnız gecəni deyil, cəhaləti və mənəvi korluğu ifadə edir. İşıq isə həqiqətin, idrakın və mənəvi oyanışın rəmzidir.
Əsərin başqa bir mühüm xüsusiyyəti onun fəlsəfi düşüncə ilə poetik ifadəni birləşdirməsidir. Cavid hadisəni sadəcə danışmır; onun arxasındakı mənanı axtarır. Buna görə “Peyğəmbər” yalnız tarixi-dini mövzuda yazılmış əsər kimi deyil, insanın varlığı və taleyi haqqında düşüncə əsəri kimi də oxuna bilər.
Cavidin peyğəmbər obrazında əsas diqqət insanlara hökm etməkdən çox, onları düşünməyə, mənəvi yüksəlişə və həqiqəti axtarmağa çağıran şəxsiyyətə yönəlir. Burada peyğəmbərlik insanın mənəvi məsuliyyətini artıran missiya kimi təqdim edilir.“Peyğəmbər” əsərinin bu gün də maraq doğurmasının səbəblərindən biri onun yalnız müəyyən bir tarixi dövrə bağlı qalmamasıdır. Cavidin qaldırdığı həqiqət, ədalət, mənəviyyat, azadlıq, insanın daxili aləmi və cəmiyyətin dəyişməsi kimi məsələlər müxtəlif dövrlərdə yenidən düşünülə bilər.
Hüseyn Cavid üçün insanın ən böyük mübarizəsi yalnız xarici düşmənlə deyil, öz daxilindəki qaranlıqla mübarizədir. “Peyğəmbər” əsərinin fəlsəfi mahiyyətini də bu baxımdan anlamaq mümkündür: insan həqiqəti axtardıqca özünü də yenidən kəşf edir.
Bu əsər Cavid yaradıcılığında dini mövzu ilə fəlsəfi düşüncənin qovuşduğu mühüm nümunələrdən biri olaraq qalır. “Peyğəmbər”də tarixi şəxsiyyətin obrazından daha geniş bir ideya görünür: insanın qaranlıqdan işığa, cəhalətdən idraka, mənəvi köləlikdən azadlığa doğru yolu.
İmza.info