Məhəmməd İqbal (1877–1938) XX əsr Şərq ədəbiyyatının və fəlsəfi düşüncəsinin ən mühüm simalarından biridir. Şair, filosof və mütəfəkkir kimi tanınan İqbal əsasən urdu və fars dillərində yazıb. Onun yaradıcılığında insan, azadlıq, özünüdərk, mənəvi yüksəliş və Şərqin gələcəyi əsas mövzulardan olub.
İqbalın düşüncə dünyasında insan passiv varlıq deyil. O, insanı öz taleyini dəyişə bilən, iradəsi və yaradıcılığı ilə dünyaya təsir göstərən varlıq kimi görürdü. Onun fəlsəfəsində “xudi” – özünlük, mənlik və özünüdərk anlayışı xüsusi yer tutur. İqbal üçün insanın kamilləşməsi öz daxili gücünü dərk etməsi və mənəvi məsuliyyət daşıması ilə bağlıdır.
İqbal Şərq fəlsəfəsi ilə Qərb düşüncəsini qarşılaşdırmaqdan çox, onların arasında dialoq yaratmağa çalışırdı. O, Qərbin elmi və fəlsəfi inkişafını yaxından öyrənmiş, Kembricdə fəlsəfə və hüquq təhsili almış, Münhen Universitetində doktorluq dissertasiyası müdafiə etmişdi.
Onun yaradıcılığında Mövlana Cəlaləddin Ruminin xüsusi yeri var. İqbal Ruminin mənəvi-fəlsəfi irsindən bəhrələnərək insanın daxili azadlığı, eşq və mənəvi yüksəliş haqqında öz düşüncələrini inkişaf etdirirdi.
“Əsrar-i Xudi”, “Rumuz-i Bixudi”, “Zəbur-i Əcəm” və “Cavidnamə” İqbalın ən məşhur əsərlərindəndir. Xüsusilə “Cavidnamə” Şərq və Qərb düşüncələrini, fəlsəfi sualları və mənəvi axtarışları birləşdirən böyük poetik əsər kimi diqqət çəkir.
İqbal Pakistanın yaranmasından əvvəl ölkənin gələcəyi haqqında siyasi-fəlsəfi düşüncələrin formalaşmasında da mühüm rol oynayıb. Buna görə o, Pakistanda yalnız böyük şair kimi deyil, milli düşüncənin əsas simalarından biri kimi qəbul edilir.
Məhəmməd İqbalın yaradıcılığının əsas gücü onun keçmişlə gələcək arasında körpü qurmasındadır. O, Şərqin qədim mənəvi irsini müasir insanın problemləri ilə əlaqələndirməyə çalışırdı. Bu xüsusiyyət İqbalı yalnız Pakistan ədəbiyyatının deyil, bütövlükdə XX əsr Şərq düşüncəsinin mühüm nümayəndələrindən birinə çevirib.
imza.info