{"id":699,"date":"2026-04-17T08:29:32","date_gmt":"2026-04-17T04:29:32","guid":{"rendered":"https:\/\/imzanesrlerevi.az\/?p=699"},"modified":"2026-05-08T17:03:08","modified_gmt":"2026-05-08T13:03:08","slug":"fikir-babalarimizdan-biri-ehm%c9%99d-b%c9%99y-agaoglu-kimdir","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/imza.info\/?p=699","title":{"rendered":"Fikir babalar\u0131m\u0131z:  \u018fhm\u0259d b\u0259y A\u011fao\u011flu"},"content":{"rendered":"<p>&nbsp;<\/p>\n<p>\u018fhm\u0259d b\u0259y A\u011fao\u011flu &#8211; Az\u0259rbaycanda t\u00fcrk\u00e7\u00fcl\u00fck h\u0259r\u0259kat\u0131 ideoloqlar\u0131ndan biri. G\u00f6rk\u0259mli ictimai-siyasi xadim, publisist, yaz\u0131\u00e7\u0131, h\u00fcquq\u015f\u00fcnas, \u015f\u0259rq\u015f\u00fcnas-islam\u015f\u00fcnas alim.<\/p>\n<p>\u018fsilzad\u0259 ail\u0259sind\u0259 anadan olub; valideynl\u0259ri Qaraba\u011f xanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n \u0259sas\u0131n\u0131 qoyan P\u0259nah\u0259li xan\u0131n n\u0259slind\u0259ndir. \u0130lk t\u0259hsilini \u015eu\u015fadak\u0131 rus m\u0259kt\u0259bind\u0259 v\u0259 Tiflis gimnaziyas\u0131nda al\u0131b. Peterburq M\u00fch\u0259ndis-Texniki \u0130nstitutuna daxil olmu\u015f, lakin t\u0259hsilini yar\u0131m\u00e7\u0131q qoymu\u015f, Paris\u0259 ged\u0259r\u0259k, h\u00fcquq m\u0259kt\u0259bini v\u0259 Sorbonna Universitetini bitirmi\u015fdir. Burada \u015e\u0259rq xalqlar\u0131n\u0131n tarixini, \u0259r\u0259b, fars v\u0259 t\u00fcrk dill\u0259rini m\u00fck\u0259mm\u0259l \u00f6yr\u0259nmi\u015f, 1890-c\u0131 ild\u0259 \u015e\u0259rq f\u0259ls\u0259f\u0259sin\u0259 v\u0259 \u0259d\u0259biyyat\u0131na dair ilk elmi m\u0259qal\u0259sini n\u0259\u015fr etdirmi\u015fdir. Bunun ard\u0131nca m\u00fcxt\u0259lif m\u0259cmu\u0259l\u0259rd\u0259 dig\u0259r yaz\u0131lar\u0131 da d\u0259rc olunmu\u015fdur. \u018fhm\u0259d b\u0259y A\u011fayev 1892-ci ild\u0259, 23 ya\u015f\u0131nda Londonda ke\u00e7iril\u0259n Beyn\u0259lxalq \u015f\u0259rq\u015f\u00fcnasl\u0131q konqresind\u0259 &#8220;\u015ei\u0259 m\u0259zh\u0259binin m\u0259nb\u0259l\u0259ri&#8221; m\u00f6vzusunda m\u0259ruz\u0259 etmi\u015f, m\u0259ruz\u0259 konqresin q\u0259rar\u0131 v\u0259 Kembric Universitetinin v\u0259saiti il\u0259 bir ne\u00e7\u0259 Q\u0259rb dill\u0259rind\u0259 d\u0259rc olunmu\u015fdur. Bu \u0259s\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259 \u0130ran \u015fah\u0131 ona firuz\u0259 qa\u015fl\u0131 \u00fcz\u00fck ba\u011f\u0131\u015flam\u0131\u015fd\u0131. H\u0259min d\u00f6vrd\u0259 \u018fhm\u0259d b\u0259y A\u011fayev Fransada ya\u015fayan g\u0259l\u0259c\u0259yin &#8220;G\u0259nc t\u00fcrkl\u0259ri&#8221;, habel\u0259 \u015e\u0259rqin b\u00f6y\u00fck m\u00fct\u0259f\u0259kkiri, ictimai-siyasi xadimi, avropal\u0131lar\u0131n &#8220;m\u00fcs\u0259lman d\u00fcnyas\u0131n\u0131n m\u00fcmtaz simas\u0131&#8221; adland\u0131rd\u0131\u011f\u0131 \u015eeyx C\u0259mal\u0259ddin \u018ffqani il\u0259 tan\u0131\u015f olmu\u015fdu. Bu tan\u0131\u015fl\u0131q onun d\u00fcnyag\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u0259, ictimai-elmi f\u0259aliyy\u0259tin\u0259 g\u00fccl\u00fc t\u0259sir g\u00f6st\u0259rmi\u015fdir. Bu ill\u0259rd\u0259 A\u011fayev v\u0259t\u0259nl\u0259 d\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259rini k\u0259sm\u0259mi\u015f, Tiflisd\u0259 rus dilind\u0259 n\u0259\u015fr olunan &#8220;Kavkaz&#8221; q\u0259zetind\u0259 ard\u0131c\u0131l olaraq m\u0259qal\u0259l\u0259r d\u0259rc etdirmi\u015fdir.<\/p>\n<p>1894-c\u00fc ild\u0259 v\u0259t\u0259n\u0259 qay\u0131dan \u018fhm\u0259d b\u0259y A\u011fayev, Az\u0259rbaycan dilind\u0259 &#8220;M\u0259\u015friq&#8221; q\u0259zetini \u00e7\u0131xarmaq \u00fc\u00e7\u00fcn h\u00f6kum\u0259td\u0259n icaz\u0259 ist\u0259s\u0259 d\u0259, r\u0259dd cavab\u0131 al\u0131b. 1896-c\u0131 ild\u0259 \u015eu\u015faya ged\u0259r\u0259k, realn\u0131 m\u0259kt\u0259bd\u0259 frans\u0131z dilind\u0259n d\u0259rs demi\u015f, qira\u0259txana-kitabxana a\u00e7m\u0131\u015f, ilk teatr tama\u015falar\u0131 t\u0259\u015fkil etmi\u015fdir. 1897-ci ild\u0259 m\u0259\u015fhur milyon\u00e7u-xeyriyy\u0259\u00e7i Hac\u0131 Zeynalabdin Ta\u011f\u0131yevin d\u0259v\u0259ti il\u0259 Bak\u0131ya g\u0259l\u0259r\u0259k, realn\u0131 m\u0259kt\u0259bd\u0259 frans\u0131z dili m\u00fc\u0259llimi i\u015fl\u0259mi\u015f, &#8220;Kaspi&#8221; q\u0259zetind\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q etmi\u015f, \u018flim\u0259rdan b\u0259y Top\u00e7uba\u015fovun redaktorlu\u011fu (1898-1907) d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 q\u0259zetin \u0259d\u0259bi \u015f\u00f6b\u0259sinin m\u00fcdiri olmu\u015fdur. &#8220;\u0130slama g\u00f6r\u0259 v\u0259 islam al\u0259mind\u0259 qad\u0131n&#8221;, &#8220;\u0130slam, axund v\u0259 hatif\u00fclqeyb&#8221; kitablar\u0131nda, habel\u0259 &#8220;Kaspi&#8221;d\u0259 d\u0259rc etdirdiyi &#8220;M\u00fcs\u0259lman s\u00f6hb\u0259tl\u0259ri&#8221;, &#8220;M\u00fcs\u0259lman xalqlar\u0131n\u0131n v\u0259ziyy\u0259ti&#8221; adl\u0131 silsil\u0259 m\u0259qal\u0259l\u0259rind\u0259 \u018fhm\u0259d b\u0259y A\u011fayev m\u00fcs\u0259lman xalqlar\u0131n\u0131n d\u00fc\u015fd\u00fcy\u00fc ac\u0131nacaql\u0131 v\u0259ziyy\u0259ti t\u0259hlil edir, bunun s\u0259b\u0259bl\u0259rini g\u00f6st\u0259rir, m\u00fcs\u0259lman xalqlar\u0131na b\u00f6htan atan \u0259cn\u0259bi m\u00fc\u0259llifl\u0259r\u0259 tutarl\u0131 cavablar ver\u0259r\u0259k, islam d\u00fcnyas\u0131n\u0131n \u015fair, alim v\u0259 m\u00fct\u0259f\u0259kkirl\u0259rind\u0259n s\u00f6hb\u0259t a\u00e7\u0131rd\u0131. Bu ill\u0259rd\u0259 M\u0259h\u0259mm\u0259d a\u011fa \u015eahtaxtl\u0131n\u0131n Tiflisd\u0259 n\u0259\u015fr etdirdiyi &#8220;\u015e\u0259rqi-Rus&#8221; q\u0259zetind\u0259, habel\u0259 K\u0259lk\u00fctt\u0259 v\u0259 Qahir\u0259 m\u0259tbuat\u0131nda da m\u0259qal\u0259l\u0259ri d\u0259rc olunmu\u015fdur. O, &#8220;Nicat&#8221;, &#8220;N\u0259\u015fri-maarif&#8221;, &#8220;S\u0259ad\u0259t&#8221; kimi xeyriyy\u0259 c\u0259miyy\u0259tl\u0259rinin t\u0259\u015fkilind\u0259 v\u0259 f\u0259aliyy\u0259tind\u0259 d\u0259 yax\u0131ndan i\u015ftirak etmi\u015fdir. 1905-ci ilin iyunundan \u018fli b\u0259y H\u00fcseynzad\u0259 il\u0259 birlikd\u0259 Az\u0259rbaycanda milliyy\u0259t\u00e7ilik d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259sinin formala\u015fmas\u0131nda m\u00fch\u00fcm rol oynam\u0131\u015f &#8220;H\u0259yat&#8221; q\u0259zetinin redaktoru idi. 1905-ci il dekabr\u0131n 19-dan &#8220;\u0130r\u015fad&#8221; q\u0259zetini, 1907-ci ild\u0259 is\u0259, eyni zamanda, rus dilind\u0259 &#8220;Proqress&#8221; q\u0259zetini n\u0259\u015fr etdirmi\u015fdir. 1908-ci ilin iyunundan &#8220;T\u0259r\u0259qqi&#8221; q\u0259zetini \u00e7\u0131xarma\u011fa ba\u015flam\u0131\u015f v\u0259 T\u00fcrkiy\u0259y\u0259 ged\u0259n\u0259 q\u0259d\u0259r (1909) onun na\u015firi olmu\u015fdur.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>\u018fhm\u0259d b\u0259y A\u011fayev 1905-ci ild\u0259 erm\u0259ni-da\u015fnak quldurlar\u0131n\u0131n \u00e7arizmin fitvas\u0131 il\u0259 Az\u0259rbaycan xalq\u0131na qar\u015f\u0131 t\u00f6r\u0259tdiyi soyq\u0131r\u0131mlar\u0131 zaman\u0131 d\u0259rc etdirdiyi m\u0259qal\u0259l\u0259rind\u0259 bu faci\u0259l\u0259rin \u0259sl g\u00fcnahkarlar\u0131 olan \u00e7ar hakimiyy\u0259ti orqanlar\u0131n\u0131n v\u0259 erm\u0259ni da\u015fnaklar\u0131n i\u00e7 \u00fcz\u00fcn\u00fc a\u00e7\u0131b g\u00f6st\u0259rirdi. O, Qafqaz cani\u015fininin milli q\u0131r\u011f\u0131nlar\u0131n k\u0259skinl\u0259\u015fm\u0259si il\u0259 \u0259laq\u0259dar 1906-c\u0131 il fevral\u0131n 20-d\u0259 Tiflisd\u0259 \u00e7a\u011f\u0131rd\u0131\u011f\u0131 &#8220;bar\u0131\u015fd\u0131r\u0131c\u0131 qurultay&#8221;da \u018flim\u0259rdan b\u0259y Top\u00e7uba\u015fov, Qara b\u0259y Qarab\u0259yov v\u0259 \u0130sg\u0259nd\u0259r b\u0259y Hac\u0131nski il\u0259 birlikd\u0259 Bak\u0131 \u015f\u0259h\u0259rinin ali sosial t\u0259b\u0259q\u0259l\u0259rinin n\u00fcmay\u0259nd\u0259si kimi i\u015ftirak ed\u0259r\u0259k, Az\u0259rbaycan t\u0259r\u0259finin proqram\u0131n\u0131 b\u0259yan etmi\u015fdi. \u018fhm\u0259d b\u0259y A\u011fayev qurultaydak\u0131 \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131nda xalqlar\u0131n h\u00fcquq b\u0259rab\u0259rliyinin t\u0259min edilm\u0259sini, Az\u0259rbaycan xalq\u0131na qar\u015f\u0131 milli q\u0131r\u011f\u0131nlara d\u0259rhal son qoyulmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn &#8220;Da\u015fnaksutyun&#8221; partiyas\u0131n\u0131n v\u0259 dig\u0259r erm\u0259ni t\u0259\u015fkilatlar\u0131n\u0131n burax\u0131lmas\u0131n\u0131, \u0259ks halda, Az\u0259rbaycan t\u0259r\u0259fin\u0259 d\u0259 m\u00fcdafi\u0259 olunmaq \u00fc\u00e7\u00fcn ordu yaratma\u011fa icaz\u0259 verilm\u0259sini c\u0259sar\u0259tl\u0259 t\u0259l\u0259b etmi\u015f, g\u0259tirdiyi tutarl\u0131 d\u0259lill\u0259rl\u0259, faktlarla milli q\u0131r\u011f\u0131nlara bais olan erm\u0259ni liderl\u0259rini susdurmu\u015fdur. H\u0259min hadis\u0259l\u0259rd\u0259n sonra \u018fhm\u0259d b\u0259y A\u011fayev Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n h\u00fcquqlar\u0131n\u0131 qorumaq m\u0259qs\u0259dil\u0259 1906-c\u0131 ild\u0259 &#8220;Difai&#8221; partiyas\u0131n\u0131 yarad\u0131b. O, Bak\u0131 m\u00fcs\u0259lman sahibkarlar\u0131n\u0131n xahi\u015fi il\u0259 iki d\u0259f\u0259 \u015f\u0259xs\u0259n II Nikolay\u0131n v\u0259 onun nazirl\u0259rinin q\u0259buluna getmi\u015f, Rot\u015fild, Nobel kimi neft maqnatlar\u0131n\u0131n Bak\u0131n\u0131n neft yataqlar\u0131na sahib olmas\u0131na mane olma\u011fa \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015fd\u0131r. \u018fhm\u0259d b\u0259y A\u011fayevin bu s\u0259f\u0259rl\u0259ri v\u0259 f\u0259aliyy\u0259ti say\u0259sind\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n Bak\u0131 \u0259traf\u0131ndak\u0131 neftli torpaqlardan k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259si dayand\u0131r\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. T\u0259qibl\u0259r \u00fcz\u00fcnd\u0259n 1909-cu ild\u0259 T\u00fcrkiy\u0259y\u0259 m\u00fchacir\u0259t ed\u0259n \u018fhm\u0259d b\u0259y A\u011fayev burada &#8220;G\u0259nc t\u00fcrkl\u0259r&#8217;l\u0259 yax\u0131nla\u015fm\u0131\u015f, &#8220;\u0130ttihad v\u0259 t\u0259r\u0259qqi&#8221; partiyas\u0131na daxil olmu\u015fdu. O, elmi, ictimai v\u0259 publisistik f\u0259aliyy\u0259tini davam etdir\u0259r\u0259k, &#8220;T\u0259rc\u00fcmani h\u0259qiq\u0259t&#8221; q\u0259zetinin redaktoru, &#8220;T\u00fcrk yurdu&#8221; jurnal\u0131n\u0131n yarad\u0131c\u0131lar\u0131ndan olmu\u015f, t\u00fcrk\u00e7\u00fcl\u00fck h\u0259r\u0259kat\u0131n\u0131n \u0259sas ideoloqlar\u0131ndan biri kimi, \u018fli b\u0259y H\u00fcseynzad\u0259, Ziya G\u00f6yalp, Yusif Ak\u00e7ura, H\u0259mdullah S\u00fcbhi v\u0259 b. il\u0259 \u00e7iyin-\u00e7iyin\u0259 \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015f, Afyon-Qarahisardan Osmanl\u0131 parlamentin\u0259 deputat se\u00e7ilmi\u015fdir. 1915-ci ild\u0259 Rusiyada ya\u015fayan azsayl\u0131 xalqlar\u0131n Lozannada ke\u00e7iril\u0259n konfrans\u0131nda Az\u0259rbaycan\u0131n t\u0259msil\u00e7isi kimi \u00e7\u0131x\u0131\u015f etmi\u015fdir. O, \u018fli b\u0259y H\u00fcseynzad\u0259, \u018fbd\u00fcrr\u0259\u015fid \u0130brahimov v\u0259 Yusif Ak\u00e7ura il\u0259 birlikd\u0259 Rusiya imperiyas\u0131nda ya\u015fayan t\u00fcrk xalqlar\u0131n\u0131n d\u00f6z\u00fclm\u0259z v\u0259ziyy\u0259ti il\u0259 ba\u011fl\u0131 AB\u015e prezidenti V.Vilsona t\u0259qdim olunan m\u00fcraci\u0259ti imzalam\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>\u018fhm\u0259d b\u0259y A\u011fayev 1918-ci ild\u0259 xalq\u0131n bol\u015fevik-da\u015fnaklara qar\u015f\u0131 m\u00fcbariz\u0259sin\u0259 k\u00f6m\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn g\u00f6nd\u0259rilmi\u015f Qafqaz \u0130slam Ordusunun komandan\u0131 Nuru pa\u015fan\u0131n siyasi m\u00fc\u015faviri kimi Az\u0259rbaycana g\u0259lmi\u015fdir. H\u0259min il iyunun 16-da Milli \u015eura v\u0259 H\u00f6kum\u0259t Tiflisd\u0259n G\u0259nc\u0259y\u0259 k\u00f6\u00e7\u0259rk\u0259n bu H\u00f6kum\u0259tin h\u0259yata ke\u00e7irm\u0259k ist\u0259diyi t\u0259dbirl\u0259rin &#8220;h\u0259ddind\u0259n art\u0131q demokratik istiqam\u0259tind\u0259n&#8221; naraz\u0131 qalan Az\u0259rbaycan burjuaziyas\u0131 v\u0259 m\u00fclk\u0259darlar\u0131n\u0131n t\u0259siri alt\u0131nda G\u0259nc\u0259d\u0259 real hakimiyy\u0259t\u0259 malik olan T\u00fcrkiy\u0259 qo\u015funlar\u0131 komandanl\u0131\u011f\u0131 il\u0259 Milli \u015eura aras\u0131nda anla\u015f\u0131lmazl\u0131q yarand\u0131qda Nuru pa\u015fan\u0131n yan\u0131nda b\u00f6y\u00fck n\u00fcfuzu olan \u018fhm\u0259d b\u0259y A\u011fayev qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 g\u00fcz\u0259\u015ftl\u0259r \u0259sas\u0131nda \u00fcmumi raz\u0131l\u0131\u011fa g\u0259lm\u0259kd\u0259 vasit\u0259\u00e7ilik etmi\u015fdi. Onun t\u0259klifin\u0259 g\u00f6r\u0259, Milli \u015eura burax\u0131lmal\u0131 v\u0259 b\u00fct\u00fcn hakimiyy\u0259t yeni yarad\u0131lacaq H\u00f6kum\u0259t\u0259 h\u0259val\u0259 olunmal\u0131 idi. 1918-ci il iyunun 17-d\u0259 bu m\u0259s\u0259l\u0259ni m\u00fczakir\u0259 ed\u0259n Milli \u015eura yeni H\u00f6kum\u0259t t\u0259\u015fkil etm\u0259y\u0259 v\u0259 \u00f6z\u00fcn\u00fcn b\u00fct\u00fcn s\u0259lahiyy\u0259tl\u0259rini m\u00fcv\u0259qq\u0259ti olaraq ona verm\u0259y\u0259 raz\u0131 olmu\u015fdu.<\/p>\n<p>\u018fhm\u0259d b\u0259y A\u011fayev Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti Parlamentinin \u00fczv\u00fc se\u00e7ilmi\u015fdi. 1918-ci ild\u0259 general Tomsonla dan\u0131\u015f\u0131q aparmaq \u00fc\u00e7\u00fcn x\u00fcsusi n\u00fcmay\u0259nd\u0259 hey\u0259tinin t\u0259rkibind\u0259 \u018fnz\u0259liy\u0259 g\u00f6nd\u0259rilmi\u015fdi. H\u0259min il dekabr\u0131n 28-d\u0259 Paris s\u00fclh konfrans\u0131nda i\u015ftirak ed\u0259c\u0259k Az\u0259rbaycan n\u00fcmay\u0259nd\u0259 hey\u0259tinin t\u0259rkibin\u0259 qat\u0131lm\u0131\u015f, lakin \u0130stanbulda &#8220;t\u00fcrk jurnalisti v\u0259 T\u00fcrkiy\u0259 parlamentinin deputat\u0131&#8221; kimi t\u0259qdim olunaraq, ingilisl\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n h\u0259bs edilmi\u015f, &#8220;\u0130ttihad v\u0259 t\u0259r\u0259qqi&#8221; partiyas\u0131n\u0131n r\u0259hb\u0259rl\u0259ri il\u0259 birlikd\u0259 Malta adas\u0131na s\u00fcrg\u00fcn olunmu\u015fdu. S\u00fcrg\u00fcn olunanlar Atat\u00fcrk\u00fcn t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcs\u00fc il\u0259 ingilis h\u0259rbi \u0259sirl\u0259ri il\u0259 d\u0259yi\u015fdiril\u0259rk\u0259n, A\u011fayev d\u0259 26 ayl\u0131q s\u00fcrg\u00fcnd\u0259n sonra, 1921-ci il may\u0131n 28-d\u0259 \u0130stanbula qay\u0131daraq, yenid\u0259n milli h\u0259r\u0259kata qo\u015fulmu\u015f v\u0259 qurtulu\u015f sava\u015f\u0131n\u0131n f\u0259al i\u015ftirak\u00e7\u0131lar\u0131ndan olmu\u015fdur. 20-ci ill\u0259rd\u0259 T\u00fcrkiy\u0259nin d\u00f6vl\u0259t m\u0259tbuat b\u00fcrosuna m\u00fcdir t\u0259yin edil\u0259n \u018fhm\u0259d b\u0259y A\u011fayev Qars b\u00f6lg\u0259sind\u0259n iki d\u0259f\u0259 T\u00fcrkiy\u0259 B\u00f6y\u00fck Mill\u0259t M\u0259clisin\u0259 deputat se\u00e7ilmi\u015f, Ankara Universitetinin professoru, eyni zamanda, &#8220;Hakimiyy\u0259ti-milliyy\u0259&#8221; q\u0259zetinin redaktoru olmu\u015fdur. \u018fhm\u0259d b\u0259y A\u011fayevin d\u00fcnyag\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc v\u0259 ictimai f\u0259aliyy\u0259ti s\u0259m\u0259r\u0259li, m\u00fcr\u0259kk\u0259b, h\u0259m d\u0259, m\u00fc\u0259yy\u0259n d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259, ziddiyy\u0259tli olmu\u015fdur. H\u0259yat\u0131n\u0131n m\u00fcxt\u0259lif d\u00f6n\u0259ml\u0259rind\u0259 d\u00fcnyag\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc v\u0259 siyasi d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259si \u00fc\u00e7 ana x\u0259tt \u00fcz\u0259rind\u0259 c\u0259ml\u0259nmi\u015fdir: \u0130slam\u00e7\u0131l\u0131q, Q\u0259rb\u00e7ilik v\u0259 T\u00fcrk\u00e7\u00fcl\u00fck. O, Q\u0259rb m\u0259d\u0259niyy\u0259tind\u0259n \u00f6yr\u0259nm\u0259k fikrini yaz\u0131lar\u0131nda ard\u0131c\u0131l olaraq ir\u0259li s\u00fcrm\u00fc\u015f, \u0130slama bax\u0131\u015flar\u0131nda demokratik m\u00f6vqed\u0259n \u00e7\u0131x\u0131\u015f etmi\u015fdir. \u018fhm\u0259d b\u0259y A\u011fayev Az\u0259rbaycan t\u00fcrkl\u0259rind\u0259 milliyy\u0259t\u00e7ilik v\u0259 t\u00fcrk\u00e7\u00fcl\u00fck \u015f\u00fcurunun oyanmas\u0131nda v\u0259 g\u00fccl\u0259nm\u0259sind\u0259 \u00e7ox m\u00fch\u00fcm rol oynam\u0131\u015fd\u0131r. Sovet d\u00f6n\u0259mind\u0259 ona qat\u0131 &#8220;panislamist&#8221;, &#8220;pant\u00fcrkist&#8221; dam\u011fas\u0131 vurularaq, ad\u0131 v\u0259 \u0259s\u0259rl\u0259ri qada\u011fan edilmi\u015fdi. H\u0259yat\u0131n\u0131n v\u0259 \u0259s\u0259rl\u0259rinin geni\u015f sur\u0259td\u0259 \u00f6yr\u0259nilm\u0259sin\u0259 son ill\u0259rd\u0259 ba\u015flanm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>19 may 1939-cu ild\u0259 \u0130stanbulda d\u00fcnyas\u0131n\u0131 d\u0259yi\u015fib. A\u011fao\u011flunun c\u0259naz\u0259si Ni\u015fant\u0259p\u0259d\u0259ki evind\u0259n, T\u0259\u015ffikiyy\u0259 camisin\u0259 g\u0259tirilib. C\u0259naz\u0259 namaz\u0131 q\u0131l\u0131nd\u0131qdan sonra is\u0259 Ferik\u00f6y m\u0259zarl\u0131\u011f\u0131nda h\u0259yat yolda\u015f\u0131n\u0131n yan\u0131nda d\u0259fn olunub.<\/p>\n<p><em><strong>\u018fs\u0259rl\u0259ri:<\/strong><\/em><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>\u015ei\u0259 m\u0259zh\u0259bi v\u0259 onun m\u0259nb\u0259l\u0259ri. London, 1892<\/p>\n<p>\u0130slama g\u00f6r\u0259 v\u0259 islam al\u0259mind\u0259 qad\u0131n. Tiflis, 1901<\/p>\n<p>\u00dc\u00e7 m\u0259d\u0259niyy\u0259t. Ankara, 1927<\/p>\n<p>\u0130ngilt\u0259r\u0259 v\u0259 Hindistan. Ankara, 1927<\/p>\n<p>S\u0259rb\u0259st insanlar \u00f6lk\u0259sind\u0259. Ankara, 1930<\/p>\n<p>H\u00fcquq tarixi. \u0130stanbul, 1932<\/p>\n<p>D\u00f6vl\u0259t v\u0259 f\u0259rd. \u0130stanbul, 1932<\/p>\n<p>Etrusk m\u0259d\u0259niyy\u0259ti v\u0259 bunlar\u0131n t\u00fcrk m\u0259d\u0259niyy\u0259ti \u00fcz\u0259rin\u0259 t\u0259siri. \u0130stanbul, 1933<\/p>\n<p>M\u0259n ney\u0259m? Ankara, 1939<\/p>\n<p>K\u00f6n\u00fcls\u00fcz olmaz. Ankara, 1941<\/p>\n<p>\u0130ran v\u0259 inqilab\u0131. Ankara, 1941<\/p>\n<p>\u0130xtilalm\u0131, inqilabm\u0131? Ankara, 1942<\/p>\n<p>S\u0259rb\u0259st firq\u0259 xatir\u0259l\u0259ri. Ankara, 1949<\/p>\n<p>\u018fs\u0259rl\u0259ri. Bak\u0131, 1992<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>&nbsp; \u018fhm\u0259d b\u0259y A\u011fao\u011flu &#8211; Az\u0259rbaycanda t\u00fcrk\u00e7\u00fcl\u00fck h\u0259r\u0259kat\u0131 ideoloqlar\u0131ndan biri. G\u00f6rk\u0259mli ictimai-siyasi xadim, publisist, yaz\u0131\u00e7\u0131, h\u00fcquq\u015f\u00fcnas, \u015f\u0259rq\u015f\u00fcnas-islam\u015f\u00fcnas alim. \u018fsilzad\u0259 ail\u0259sind\u0259 anadan olub; valideynl\u0259ri Qaraba\u011f xanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n \u0259sas\u0131n\u0131 qoyan P\u0259nah\u0259li xan\u0131n n\u0259slind\u0259ndir. \u0130lk t\u0259hsilini \u015eu\u015fadak\u0131 rus m\u0259kt\u0259bind\u0259 v\u0259 Tiflis gimnaziyas\u0131nda al\u0131b. Peterburq M\u00fch\u0259ndis-Texniki \u0130nstitutuna daxil olmu\u015f, lakin t\u0259hsilini yar\u0131m\u00e7\u0131q qoymu\u015f, Paris\u0259 ged\u0259r\u0259k, h\u00fcquq m\u0259kt\u0259bini v\u0259 Sorbonna Universitetini [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":700,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[50,43],"tags":[],"class_list":["post-699","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-mulliflr","category-kos"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/imza.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/699","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/imza.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/imza.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/imza.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/imza.info\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=699"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/imza.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/699\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1720,"href":"https:\/\/imza.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/699\/revisions\/1720"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/imza.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/700"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/imza.info\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=699"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/imza.info\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=699"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/imza.info\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=699"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}