{"id":2466,"date":"2026-10-09T00:23:54","date_gmt":"2026-10-08T20:23:54","guid":{"rendered":"https:\/\/imza.info\/?p=2466"},"modified":"2026-10-09T00:24:04","modified_gmt":"2026-10-08T20:24:04","slug":"tarixde-ilk-izler","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/imza.info\/?p=2466","title":{"rendered":"TAR\u0130XD\u018f \u0130LK \u0130ZL\u018fR"},"content":{"rendered":"<p>Tm\u0259s\u0259l\u0259si q\u0259dim v\u0259 m\u00fcr\u0259kk\u0259b tarix probleml\u0259rind\u0259n biridir. Burada \u0259vv\u0259lc\u0259 bir m\u0259qam\u0131 n\u0259z\u0259r\u0259 almaq laz\u0131md\u0131r: \u201ct\u00fcrk\u201d ad\u0131 il\u0259 tarixd\u0259 g\u00f6r\u00fcn\u0259n siyasi-etnik birlikl\u0259 t\u00fcrk dilli xalqlar\u0131n daha q\u0259dim formala\u015fma prosesi eyni hadis\u0259 deyil.<\/p>\n<p>Tarix\u015f\u00fcnasl\u0131qda t\u00fcrk dill\u0259rinin v\u0259 t\u00fcrk xalqlar\u0131n\u0131n ilkin formala\u015fma areal\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 m\u00fcxt\u0259lif n\u0259z\u0259riyy\u0259l\u0259r m\u00f6vcuddur. M\u0259rk\u0259zi Asiya, Altay v\u0259 ona yax\u0131n geni\u015f co\u011frafiyalar bu ara\u015fd\u0131rmalarda m\u00fch\u00fcm yer tutur. Lakin bu g\u00fcn\u0259 q\u0259d\u0259r b\u00fct\u00fcn aliml\u0259rin q\u0259bul etdiyi t\u0259k bir \u201cilk t\u00fcrk v\u0259t\u0259ni\u201d modeli yoxdur.<\/p>\n<p>\u201cT\u00fcrk\u201d etnoniminin \u0259n q\u0259dim etibarl\u0131 yaz\u0131l\u0131 n\u00fcmun\u0259l\u0259ri VI \u0259srd\u0259 G\u00f6yt\u00fcrk xaqanl\u0131\u011f\u0131 d\u00f6vr\u00fcn\u0259 aiddir. \u00c7in m\u0259nb\u0259l\u0259rind\u0259 Tujue, t\u00fcrk runik yaz\u0131lar\u0131nda is\u0259 \u201cT\u00fcr\u00fck\u201d v\u0259 \u201cK\u00f6k T\u00fcrk\u201d formas\u0131nda rast g\u0259lin\u0259n bu ad art\u0131q m\u00fc\u0259yy\u0259n siyasi v\u0259 tarixi birlik \u00fc\u00e7\u00fcn i\u015fl\u0259dilirdi.<\/p>\n<p>VI\u2013VIII \u0259srl\u0259rd\u0259 G\u00f6yt\u00fcrk xaqanl\u0131\u011f\u0131 Orta Asiyan\u0131n b\u00f6y\u00fck hiss\u0259sini \u0259hat\u0259 ed\u0259n g\u00fccl\u00fc siyasi quruma \u00e7evrildi. Orxon-Yenisey yaz\u0131lar\u0131 h\u0259min d\u00f6vr\u00fcn \u0259n m\u00fch\u00fcm yerli yaz\u0131l\u0131 m\u0259nb\u0259l\u0259ridir. Bilg\u0259 xaqan, K\u00fcl Tigin v\u0259 Tonyukuk kitab\u0259l\u0259ri t\u00fcrk dilinin \u0259n q\u0259dim b\u00f6y\u00fck yaz\u0131l\u0131 abid\u0259l\u0259ri s\u0131ras\u0131nda dayan\u0131r.<\/p>\n<p>Lakin t\u00fcrkl\u0259rin tarixi VI \u0259srd\u0259n ba\u015flam\u0131r. G\u00f6yt\u00fcrkl\u0259rd\u0259n \u0259vv\u0259l Orta Asiyada hunlar, m\u00fcxt\u0259lif k\u00f6\u00e7\u0259ri konfederasiyalar v\u0259 ba\u015fqa xalqlar m\u00f6vcud idi. Onlar\u0131n t\u00fcrk xalqlar\u0131n\u0131n etnogenezind\u0259 hans\u0131 d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 i\u015ftirak etdiyi m\u0259s\u0259l\u0259si elmi ara\u015fd\u0131rmalar\u0131n m\u00f6vzusudur. Eyni \u015f\u0259kild\u0259 hunlar\u0131n \u201ct\u00fcrk\u201d olub-olmamas\u0131 bar\u0259d\u0259 d\u0259 tarix\u015f\u00fcnasl\u0131qda m\u00fcxt\u0259lif m\u00f6vqel\u0259r m\u00f6vcuddur v\u0259 m\u0259s\u0259l\u0259ni q\u0259ti h\u00f6km kimi t\u0259qdim etm\u0259k d\u00fczg\u00fcn deyil.<\/p>\n<p>T\u00fcrk xalqlar\u0131n\u0131n sonrak\u0131 tarixi b\u00f6y\u00fck miqrasiya v\u0259 siyasi prosesl\u0259rl\u0259 m\u00fc\u015fayi\u0259t olunub. Uy\u011furlar, q\u0131p\u00e7aqlar, o\u011fuzlar, karluklar v\u0259 dig\u0259r t\u00fcrk dilli birlikl\u0259r m\u00fcxt\u0259lif co\u011frafiyalarda d\u00f6vl\u0259tl\u0259r yaradaraq t\u00fcrk dill\u0259rinin v\u0259 m\u0259d\u0259niyy\u0259tl\u0259rinin yay\u0131lmas\u0131na t\u0259sir g\u00f6st\u0259ribl\u0259r.<\/p>\n<p>O\u011fuzlar\u0131n q\u0259rb\u0259 do\u011fru h\u0259r\u0259k\u0259ti n\u0259tic\u0259sind\u0259 t\u00fcrk dili v\u0259 m\u0259d\u0259niyy\u0259ti Orta Asiyadan \u0130ran, Az\u0259rbaycan, Anadolu v\u0259 daha sonra Balkanlara q\u0259d\u0259r geni\u015f \u0259razil\u0259rd\u0259 yay\u0131ld\u0131. S\u0259lcuq v\u0259 sonrak\u0131 t\u00fcrk d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri bu prosesin m\u00fch\u00fcm m\u0259rh\u0259l\u0259l\u0259rind\u0259n oldu.<\/p>\n<p>Bel\u0259likl\u0259, t\u00fcrk tarixinin ba\u015flan\u011f\u0131c\u0131n\u0131 yaln\u0131z bir tarix\u0259 v\u0259 ya bir tayfaya ba\u011flamaq m\u00fcmk\u00fcn deyil. T\u00fcrk xalqlar\u0131n\u0131n formala\u015fmas\u0131 uzun \u0259srl\u0259r davam ed\u0259n etnik, dil, siyasi v\u0259 m\u0259d\u0259ni prosesl\u0259rin n\u0259tic\u0259sidir. VI \u0259srd\u0259 \u201ct\u00fcrk\u201d ad\u0131n\u0131n yaz\u0131l\u0131 v\u0259 siyasi tarix s\u0259hn\u0259sin\u0259 \u00e7\u0131xmas\u0131 is\u0259 bu uzun prosesin m\u00fch\u00fcm d\u00f6n\u00fc\u015f n\u00f6qt\u0259l\u0259rind\u0259n biridir.<\/p>\n<p>Bu tarix\u0259 yaln\u0131z bir xalq\u0131n ke\u00e7mi\u015fi kimi deyil, Orta Asiyadan Qafqaza, \u0130rana, Anadoluya v\u0259 \u015e\u0259rqi Avropaya q\u0259d\u0259r uzanan b\u00f6y\u00fck bir dil v\u0259 m\u0259d\u0259niyy\u0259t tarixinin ba\u015flan\u011f\u0131c m\u0259rh\u0259l\u0259si kimi baxmaq daha do\u011fru olar.<\/p>\n<p>imza.info<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Tm\u0259s\u0259l\u0259si q\u0259dim v\u0259 m\u00fcr\u0259kk\u0259b tarix probleml\u0259rind\u0259n biridir. Burada \u0259vv\u0259lc\u0259 bir m\u0259qam\u0131 n\u0259z\u0259r\u0259 almaq laz\u0131md\u0131r: \u201ct\u00fcrk\u201d ad\u0131 il\u0259 tarixd\u0259 g\u00f6r\u00fcn\u0259n siyasi-etnik birlikl\u0259 t\u00fcrk dilli xalqlar\u0131n daha q\u0259dim formala\u015fma prosesi eyni hadis\u0259 deyil. Tarix\u015f\u00fcnasl\u0131qda t\u00fcrk dill\u0259rinin v\u0259 t\u00fcrk xalqlar\u0131n\u0131n ilkin formala\u015fma areal\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 m\u00fcxt\u0259lif n\u0259z\u0259riyy\u0259l\u0259r m\u00f6vcuddur. M\u0259rk\u0259zi Asiya, Altay v\u0259 ona yax\u0131n geni\u015f co\u011frafiyalar bu ara\u015fd\u0131rmalarda [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":2467,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[44,45,58,36],"tags":[],"class_list":["post-2466","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-dunya","category-edbiyyat","category-layihlr","category-manset"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/imza.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2466","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/imza.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/imza.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/imza.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/imza.info\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=2466"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/imza.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2466\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":2469,"href":"https:\/\/imza.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2466\/revisions\/2469"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/imza.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/2467"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/imza.info\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=2466"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/imza.info\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=2466"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/imza.info\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=2466"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}