{"id":2175,"date":"2026-06-12T16:10:05","date_gmt":"2026-06-12T12:10:05","guid":{"rendered":"https:\/\/imza.info\/?p=2175"},"modified":"2026-06-12T16:10:52","modified_gmt":"2026-06-12T12:10:52","slug":"turk-dunyasinin-maarifcilik-herekatinin-onderi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/imza.info\/?p=2175","title":{"rendered":"T\u00dcRK D\u00dcNYASININ MAAR\u0130F\u00c7\u0130L\u0130K H\u018fR\u018fKATININ \u00d6ND\u018fR\u0130"},"content":{"rendered":"<p>&nbsp;<\/p>\n<p><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"aligncenter size-full wp-image-2176\" src=\"https:\/\/imza.info\/wp-content\/uploads\/2026\/06\/hjty.jpg\" alt=\"\" width=\"630\" height=\"370\" \/>T\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131n\u0131n ictimai-siyasi v\u0259 m\u0259d\u0259ni tarixind\u0259 m\u00fch\u00fcm yer tutan \u0130smay\u0131l b\u0259y Qasp\u0131ral\u0131 XIX \u0259srin sonu v\u0259 XX \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 maarif\u00e7ilik ideyalar\u0131n\u0131n yay\u0131lmas\u0131nda, milli oyan\u0131\u015f\u0131n formala\u015fmas\u0131nda v\u0259 t\u00fcrk xalqlar\u0131 aras\u0131nda birliyin g\u00fccl\u0259nm\u0259sind\u0259 \u0259v\u0259zsiz xidm\u0259tl\u0259r g\u00f6st\u0259rmi\u015f g\u00f6rk\u0259mli ziyal\u0131d\u0131r. Onun f\u0259aliyy\u0259ti yaln\u0131z Kr\u0131m t\u00fcrkl\u0259ri il\u0259 m\u0259hdudla\u015fmam\u0131\u015f, b\u00fct\u00fcn T\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131n\u0131n intellektual inki\u015faf\u0131na m\u00fch\u00fcm t\u0259sir g\u00f6st\u0259rmi\u015fdir.<\/p>\n<p>\u0130smay\u0131l b\u0259y Qasp\u0131ral\u0131 1851-ci ild\u0259 Kr\u0131m\u0131n Bax\u00e7asaray \u015f\u0259h\u0259ri yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131nda anadan olmu\u015fdur. H\u0259rbi v\u0259 m\u00fclki t\u0259hsil alan Qasp\u0131ral\u0131 g\u0259nc ya\u015flar\u0131ndan d\u00f6vr\u00fcn ictimai probleml\u0259ri il\u0259 maraqlanm\u0131\u015f, t\u00fcrk v\u0259 m\u00fcs\u0259lman xalqlar\u0131n\u0131n gerid\u0259 qalmas\u0131n\u0131n s\u0259b\u0259bl\u0259rini ara\u015fd\u0131rma\u011fa ba\u015flam\u0131\u015fd\u0131r. O, inki\u015faf\u0131n \u0259sas yolunu t\u0259hsild\u0259, maarifl\u0259nm\u0259d\u0259 v\u0259 elmi bilikl\u0259rin yay\u0131lmas\u0131nda g\u00f6r\u00fcrd\u00fc.<\/p>\n<p>Qasp\u0131ral\u0131n\u0131n \u0259n b\u00f6y\u00fck xidm\u0259tl\u0259rind\u0259n biri yeni \u00fcsullu m\u0259kt\u0259bl\u0259rin yarad\u0131lmas\u0131 istiqam\u0259tind\u0259 apard\u0131\u011f\u0131 f\u0259aliyy\u0259t olmu\u015fdur. O, \u0259n\u0259n\u0259vi t\u0259hsil sisteminin yenil\u0259nm\u0259sinin vacibliyini vur\u011fulayaraq &#8220;\u00fcsul-i c\u0259did&#8221; adlanan yeni t\u0259dris metodunu ir\u0259li s\u00fcrm\u00fc\u015fd\u00fcr. Bu sistem q\u0131sa m\u00fcdd\u0259td\u0259 Kr\u0131mdan ba\u015flayaraq Az\u0259rbaycan, T\u00fcrk\u00fcstan, Volqaboyu v\u0259 dig\u0259r t\u00fcrk-m\u00fcs\u0259lman b\u00f6lg\u0259l\u0259rind\u0259 geni\u015f yay\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>1883-c\u00fc ild\u0259 n\u0259\u015frin\u0259 ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 &#8220;T\u0259rc\u00fcman&#8221; q\u0259zeti Qasp\u0131ral\u0131n\u0131n ideyalar\u0131n\u0131n yay\u0131lmas\u0131nda m\u00fch\u00fcm rol oynad\u0131. Q\u0259zet q\u0131sa zamanda T\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131n\u0131n \u0259n n\u00fcfuzlu m\u0259tbu orqanlar\u0131ndan birin\u0259 \u00e7evrildi. M\u00fcxt\u0259lif b\u00f6lg\u0259l\u0259rd\u0259 ya\u015fayan t\u00fcrk xalqlar\u0131 aras\u0131nda informasiya v\u0259 fikir m\u00fcbadil\u0259sin\u0259 \u015f\u0259rait yaradan &#8220;T\u0259rc\u00fcman&#8221; ortaq m\u0259d\u0259ni v\u0259 intellektual m\u0259kan\u0131n formala\u015fmas\u0131na t\u00f6hf\u0259 verdi.<\/p>\n<p>\u0130smay\u0131l b\u0259y Qasp\u0131ral\u0131n\u0131n ad\u0131 \u0259n \u00e7ox onun m\u0259\u015fhur \u015f\u00fcar\u0131 il\u0259 xat\u0131rlan\u0131r: &#8220;Dild\u0259, fikird\u0259, i\u015fd\u0259 birlik&#8221;. Bu fikir T\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131n\u0131n birliyini t\u0259min ed\u0259n \u0259sas prinsipl\u0259rd\u0259n biri kimi q\u0259bul edilir. O hesab edirdi ki, ortaq dil, m\u00fcasir t\u0259hsil v\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q t\u00fcrk xalqlar\u0131n\u0131n inki\u015faf\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259sas \u015f\u0259rtl\u0259rdir.<\/p>\n<p>Qasp\u0131ral\u0131 qad\u0131n t\u0259hsili v\u0259 c\u0259miyy\u0259t h\u0259yat\u0131nda qad\u0131nlar\u0131n rolunun art\u0131r\u0131lmas\u0131 m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rin\u0259 d\u0259 x\u00fcsusi diqq\u0259t yetirirdi. O, m\u00fcs\u0259lman c\u0259miyy\u0259tl\u0259rind\u0259 qad\u0131nlar\u0131n maarifl\u0259nm\u0259sinin \u00fcmumi inki\u015faf\u0131n vacib elementi oldu\u011funu vur\u011fulay\u0131rd\u0131. Bu bax\u0131mdan onun ideyalar\u0131 d\u00f6vr\u00fc \u00fc\u00e7\u00fcn olduqca m\u00fct\u0259r\u0259qqi hesab olunurdu.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan ziyal\u0131lar\u0131 il\u0259 d\u0259 s\u0131x \u0259laq\u0259l\u0259r saxlayan Qasp\u0131ral\u0131n\u0131n fikirl\u0259ri H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabi, \u018fhm\u0259d b\u0259y A\u011fao\u011flu, \u018fli b\u0259y H\u00fcseynzad\u0259 v\u0259 dig\u0259r g\u00f6rk\u0259mli maarif\u00e7il\u0259rin f\u0259aliyy\u0259tin\u0259 t\u0259sir g\u00f6st\u0259rmi\u015fdir. Onun ideyalar\u0131 sonrak\u0131 d\u00f6vrl\u0259rd\u0259 T\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131nda milli \u015f\u00fcurun formala\u015fmas\u0131na v\u0259 modernl\u0259\u015fm\u0259 prosesl\u0259rin\u0259 m\u00fch\u00fcm t\u00f6hf\u0259 vermi\u015fdir.<\/p>\n<p>1914-c\u00fc ild\u0259 v\u0259fat ed\u0259n \u0130smay\u0131l b\u0259y Qasp\u0131ral\u0131 z\u0259ngin ideoloji v\u0259 m\u0259d\u0259ni irs qoyub. Bu g\u00fcn onun ad\u0131 T\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131n\u0131n birliyi, maarif\u00e7ilik h\u0259r\u0259kat\u0131 v\u0259 m\u00fcasir t\u0259hsil ideyalar\u0131 il\u0259 yana\u015f\u0131 \u00e7\u0259kilir. Bir \u00e7ox \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259 onun xatir\u0259sin\u0259 h\u0259sr olunmu\u015f konfranslar ke\u00e7irilir, \u0259s\u0259rl\u0259ri yenid\u0259n n\u0259\u015fr olunur v\u0259 ideyalar\u0131 aktual olaraq qal\u0131r.<\/p>\n<p>\u0130smay\u0131l b\u0259y Qasp\u0131ral\u0131n\u0131n h\u0259yat yolu g\u00f6st\u0259rir ki, xalqlar\u0131n inki\u015faf\u0131n\u0131n t\u0259m\u0259lind\u0259 elm, t\u0259hsil v\u0259 milli h\u0259mr\u0259ylik dayan\u0131r. Onun irsi bu g\u00fcn d\u0259 T\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131n\u0131n m\u0259d\u0259ni v\u0259 intellektual inteqrasiyas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn ilham m\u0259nb\u0259yi olaraq ya\u015fay\u0131r.<\/p>\n<p>imza.info<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>&nbsp; T\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131n\u0131n ictimai-siyasi v\u0259 m\u0259d\u0259ni tarixind\u0259 m\u00fch\u00fcm yer tutan \u0130smay\u0131l b\u0259y Qasp\u0131ral\u0131 XIX \u0259srin sonu v\u0259 XX \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 maarif\u00e7ilik ideyalar\u0131n\u0131n yay\u0131lmas\u0131nda, milli oyan\u0131\u015f\u0131n formala\u015fmas\u0131nda v\u0259 t\u00fcrk xalqlar\u0131 aras\u0131nda birliyin g\u00fccl\u0259nm\u0259sind\u0259 \u0259v\u0259zsiz xidm\u0259tl\u0259r g\u00f6st\u0259rmi\u015f g\u00f6rk\u0259mli ziyal\u0131d\u0131r. Onun f\u0259aliyy\u0259ti yaln\u0131z Kr\u0131m t\u00fcrkl\u0259ri il\u0259 m\u0259hdudla\u015fmam\u0131\u015f, b\u00fct\u00fcn T\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131n\u0131n intellektual inki\u015faf\u0131na m\u00fch\u00fcm t\u0259sir g\u00f6st\u0259rmi\u015fdir. \u0130smay\u0131l b\u0259y Qasp\u0131ral\u0131 [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[44,52,36,46,1],"tags":[],"class_list":["post-2175","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-dunya","category-edbiyyati","category-manset","category-mdniyyt","category-son-xbrlr"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/imza.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2175","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/imza.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/imza.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/imza.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/imza.info\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=2175"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/imza.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2175\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":2178,"href":"https:\/\/imza.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2175\/revisions\/2178"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/imza.info\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=2175"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/imza.info\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=2175"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/imza.info\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=2175"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}