{"id":2049,"date":"2026-05-30T08:36:15","date_gmt":"2026-05-30T04:36:15","guid":{"rendered":"https:\/\/imza.info\/?p=2049"},"modified":"2026-05-30T08:45:10","modified_gmt":"2026-05-30T04:45:10","slug":"xan%c9%99mir-telmanoglu-turan-m%c9%99d%c9%99niyy%c9%99tinin-qarantisi-ortaq-dil","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/imza.info\/?p=2049","title":{"rendered":"Xan\u0259mir Telmano\u011flu: Turan m\u0259d\u0259niyy\u0259tinin qarantisi ortaq dil"},"content":{"rendered":"<p>&nbsp;<\/p>\n<p>\u0130ll\u0259rdir i\u015f el\u0259 g\u0259tirib ki, Az\u0259rbaycan t\u00fcrkc\u0259sind\u0259n T\u00fcrkiy\u0259, T\u00fcrkiy\u0259 t\u00fcrkc\u0259sind\u0259n Az\u0259rbaycan t\u00fcrkc\u0259sin\u0259 t\u0259labat v\u0259 ist\u0259k oldu\u011fundan dostlar\u0131n, yax\u0131nlar\u0131n, tan\u0131\u015flar\u0131n arzular\u0131n\u0131 geri \u00e7evirm\u0259y\u0259r\u0259k \u0259s\u0259rl\u0259rini, b\u0259dii m\u0259tnl\u0259rini aktarmal\u0131, uy\u011fulamal\u0131, \u00e7evirm\u0259li olmu\u015fuq. Bu i\u015fi ger\u00e7\u0259kd\u0259n g\u00f6r\u0259n, bu i\u015fi bacaran Ayi\u015f\u0259 xan\u0131m\u0131n\u00a0 \u00e7evril\u0259riyl\u0259 tan\u0131\u015f olduqdan sonra ba\u015fqa bir sorunlarla, probleml\u0259rl\u0259 qar\u015f\u0131la\u015fd\u0131\u011f\u0131n\u0131n \u015fahidi olmu\u015fam. \u00dcmumiyy\u0259tl\u0259, bizim t\u00fcrkc\u0259mizd\u0259n T\u00fcrkiy\u0259 t\u00fcrkc\u0259sin\u0259 \u00e7evril\u0259n m\u0259tnl\u0259r nec\u0259 \u00e7evrilm\u0259lidir? Bel\u0259 bir kural, qayda varm\u0131 g\u00f6r\u0259s\u0259n? \u018fg\u0259r yoxdursa n\u0259 etm\u0259li, nec\u0259 bir yol tutmal\u0131? Bu da m\u00fcm\u00fck deyils\u0259, indiy\u0259 kimi m\u0259lum m\u0259tnl\u0259rin hans\u0131n\u0131, kiml\u0259rin t\u0259cr\u00fcb\u0259sini \u00f6rn\u0259k g\u00f6t\u00fcrm\u0259k laz\u0131md\u0131r?<\/p>\n<p>\u018fs\u0259rl\u0259rini t\u00fcrkc\u0259d\u0259 g\u00f6rm\u0259k ist\u0259y\u0259nl\u0259r, i\u015fl\u0259ri h\u0259ll olunduqdan sonra, adama t\u0259n\u0259 atmaqdan geri qalm\u0131rlar. Guya daha kim\u0259s\u0259 g\u00f6st\u0259ribl\u0259r, o filank\u0259s d\u0259 deyib ki,\u00a0 bu c\u00fcml\u0259 g\u0259r\u0259k bel\u0259 yox, el\u0259 t\u0259rc\u00fcm\u0259 olunard\u0131. Adama ba\u015fa salmaq m\u00fcmk\u00fcn deyil ki, qarda\u015f, bu t\u00fcrkc\u0259dir. \u00dcst\u0259lik d\u0259 b\u0259dii \u0259s\u0259rdir. Bu t\u0259rc\u00fcm\u0259l\u0259rin y\u00fcz variant\u0131 \u00e7\u0131xa bill\u0259r ortaya. H\u0259r k\u0259s\u00a0 ist\u0259diyi bir \u00f6rn\u0259k qoya bil\u0259r ortaya. Kim dey\u0259 bil\u0259r ki, bir c\u00fcml\u0259 illah\u0131m da m\u0259nim v\u0259 s\u0259nin bildiyin, ist\u0259diyin kimi \u00e7evrilm\u0259lidir. \u0130kincisi, T\u00fcrkiy\u0259 v\u0259 Az\u0259rbaycan l\u0259hc\u0259l\u0259ri dil bax\u0131m\u0131ndan yax\u0131n oldu\u011fu \u00fc\u00e7\u00fcn, m\u00fc\u0259yy\u0259n f\u0259rql\u0259r\u0259 baxmayaraq eyni dil oldu\u011fu \u00fc\u00e7\u00fcn ingilisl\u0259, rusla Az\u0259rbaycan dill\u0259ri aras\u0131ndak\u0131 qayda-qanunlar, kurallar, onlar aras\u0131nda he\u00e7 bir rol oynaya bilmir v\u0259 bilm\u0259z d\u0259. Ona g\u00f6r\u0259 ki, eyni dilin m\u00fcxt\u0259lif l\u0259hc\u0259 f\u0259rql\u0259ri ist\u0259nil\u0259n halda ciddi m\u0259tn n\u00fcmunl\u0259rind\u0259 \u201cdil eyniliyi\u201d t\u0259biliyind\u0259n, fiaskoya u\u011fray\u0131r. \u018flind\u0259ki m\u0259hsul daha da g\u00fclm\u0259li g\u00f6rs\u0259nir. Qa\u015f\u0131 d\u00fcz\u0259ltm\u0259k yerin\u0259 g\u00f6z t\u00f6km\u0259y\u0259 b\u0259nz\u0259yir. Enerji da\u015f\u0131y\u0131c\u0131s\u0131, t\u0259f\u0259kk\u00fcr y\u00fckl\u00fc dil, eynilik oyununda qar\u015f\u0131durma yarad\u0131r. Ancaq f\u0259rqli dill\u0259r aras\u0131nda sad\u0259c\u0259 t\u0259rc\u00fcm\u0259\u00e7id\u0259n istedad v\u0259 z\u00f6vq, bacar\u0131q t\u0259l\u0259b edilir ki, o taydak\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259 seli bu taya axa bilsin. Ke\u00e7id anlay\u0131\u015f\u0131nda he\u00e7 bir sorun yaranmas\u0131n. Ancaq eyni prinsib T\u00fcrkiy\u0259 t\u00fcrkc\u0259siyl\u0259 Az\u0259rbaycan t\u00fcrkc\u0259si aras\u0131nda ke\u00e7\u0259rli deyil. Dig\u0259r bir m\u0259sl\u0259, biz \u00e7al\u0131\u015f\u0131r\u0131q ki, bu g\u00fcn m\u0259d\u0259niyy\u0259tin alt yap\u0131s\u0131 olan dil faktoru daha geni\u015f bir m\u00fcst\u0259viy\u0259 qalxs\u0131n. Ortaq t\u00fcrkc\u0259 yana\u015fmas\u0131 bir t\u0259r\u0259fli t\u00fcrkc\u0259 ax\u0131n\u0131yla, birt\u0259r\u0259fli t\u00fcrkc\u0259d\u0259n istifad\u0259 il\u0259 realla\u015fa bilm\u0259z. Dilin he\u00e7 bir \u00f6hd\u0259\u00e7iliyi v\u0259 dil plan\u0131 ola bilm\u0259z. Ancaq qar\u015f\u0131m\u0131zda bu g\u00fcn real g\u00f6r\u00fcn\u0259n t\u00fcrk dill\u0259rinin sintezind\u0259n, qaynay\u0131b qar\u0131\u015fmas\u0131ndan olu\u015fa bil\u0259c\u0259k bir dil m\u0259nz\u0259r\u0259si g\u00f6r\u00fcn\u00fcr. O dil meydan\u0131na bir bayraq sancmaq \u00fc\u00e7\u00fcn, ist\u0259nil\u0259n t\u00fcrk toplumunun dan\u0131\u015fd\u0131\u011f\u0131 l\u0259hc\u0259l\u0259rin inc\u0259liyini v\u0259 tarixiliyini n\u0259z\u0259r\u0259 almaq g\u0259r\u0259kir. Bu l\u0259hc\u0259l\u0259r aras\u0131nda \u0259n \u0259saslar\u0131ndan biri d\u0259\u00a0 T\u00fcrkiy\u0259 t\u00fcrkc\u0259sind\u0259n biz\u0259 s\u00f6zl\u0259r ke\u00e7diyi kimi,\u00a0 Az\u0259rbaycan t\u00fcrkc\u0259sind\u0259n T\u00fcrkiy\u0259 t\u00fcrkc\u0259sin\u0259 s\u00f6zl\u0259r ke\u00e7m\u0259lidir v\u0259 ke\u00e7ir d\u0259. Bu s\u00f6zl\u0259r \u00f6zl\u0259riyl\u0259 birg\u0259 ke\u00e7dikl\u0259ri l\u0259hc\u0259l\u0259r\u0259 m\u0259nsub olduqlar\u0131 toplumun \u0259xlaq\u0131n\u0131, tarixini, relyefini, co\u011frafiyas\u0131n\u0131, m\u0259d\u0259niyy\u0259tini d\u0259 \u00e7\u0259kib g\u0259tirir.<\/p>\n<p>Ortaya b\u0259dii m\u0259tn \u00e7\u0131xd\u0131\u011f\u0131 zaman, m\u0259s\u0259l\u0259n Az\u0259rbaycan t\u00fcrkc\u0259sind\u0259n Osmanl\u0131ya ke\u00e7idd\u0259 m\u0259nc\u0259,\u00a0 b\u00f6y\u00fck bir \u015fans da qazanm\u0131\u015f oluruq: &#8211;\u00a0 bundan yet\u0259rli q\u0259d\u0259r anlay\u0131\u015f\u0131 olan \u015f\u00fcurlu \u015f\u0259kild\u0259 istifad\u0259 etm\u0259yi bacarmal\u0131d\u0131r.\u00a0 Y\u0259ni bir yazar\u0131n h\u0259r hans\u0131 bir hekay\u0259si t\u00fcrkiy\u0259 t\u00fcrkc\u0259sin\u0259 \u00e7evrilirk\u0259n, ilk olaraq o m\u00fc\u0259llifin\u00a0 \u00f6z dilind\u0259 yazd\u0131\u011f\u0131 \u00fcslubu qorunmal\u0131d\u0131r.\u00a0 \u00d6z\u0259llikl\u0259, bu iki l\u0259hc\u0259 aras\u0131nda ba\u015f ver\u0259 bil\u0259c\u0259k\u00a0 dil ger\u00e7\u0259kliyidir. \u0130kincisi, t\u0259rc\u00fcm\u0259 \u0259s\u0259ri Az\u0259rbaycan t\u00fcrkc\u0259sinin m\u0259hsulu oldu\u011funu yans\u0131tmal\u0131d\u0131r. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc, is\u0259, \u00e7evriyl\u0259 m\u0259\u015f\u011ful olan \u015f\u0259xsin boynuna d\u00fc\u015f\u0259n \u0259sas g\u00f6r\u0259vl\u0259rd\u0259n biri d\u0259, h\u0259r iki l\u0259hc\u0259y\u0259 m\u0259tnl\u0259ri aktard\u0131\u011f\u0131 zaman \u00e7al\u0131\u015f\u0131b ortaq t\u00fcrkc\u0259y\u0259 xidm\u0259t ed\u0259c\u0259k ekvalaentl\u0259ri\u00a0 qoruya bilsin. M\u0259nc\u0259,\u00a0 bu sonuncu faktor da vazke\u00e7ilm\u0259z bir anlay\u0131\u015f prinsipini \u00f6z\u00fcnd\u0259 ehtiva etm\u0259lidir.<\/p>\n<p>\u0130ndi, m\u0259n kim\u0259 nec\u0259 v\u0259 n\u0259 c\u00fcr ba\u015fa sal\u0131m ki, ey g\u00f6z\u0259l insanlar, T\u00fcrkiy\u0259 t\u00fcrkc\u0259si, ingilisc\u0259, rusca, yaponca, farsca deyil. O da ola, bu dilin qar\u015f\u0131s\u0131nda duran Az\u0259rbaycan t\u00fcrkc\u0259si. \u0130st\u0259nil\u0259n m\u0259tnl\u0259rin \u00e7evrisind\u0259,\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 (qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 olaraq)\u00a0 fikrimizc\u0259, t\u00fcrk dilli toplumlar\u0131n l\u0259hc\u0259 inc\u0259likl\u0259rini, g\u00f6z\u0259llikl\u0259rini v\u0259 z\u0259nginlikl\u0259rini n\u0259z\u0259r\u0259 alaraq,\u00a0 ortaq dil anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131n formala\u015fmas\u0131\u00a0 yolunda add\u0131m atmaq laz\u0131md\u0131r.<\/p>\n<p>\u018fd\u0259biyyat tariximizd\u0259\u00a0 H\u00fcseyn Cavid \u018ff\u0259ndi kimi n\u0259h\u0259ng bir s\u0259n\u0259tkar\u0131n yarad\u0131c\u0131l\u0131q n\u00fcmun\u0259l\u0259ri g\u00f6z qaba\u011f\u0131ndad\u0131r.Onun \u0259s\u0259rl\u0259rinin yaranmas\u0131, \u0259d\u0259biyyat v\u0259 dil fakt\u0131 olmas\u0131\u00a0 el\u0259 d\u0259 uzaq bir tarixi\u00a0 d\u00f6n\u0259m\u0259 t\u0259sad\u00fcf etmir. 20-ci \u0259sr \u0259d\u0259biyyat\u0131m\u0131zda H\u00fcseyn Cavidin yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 v\u0259 yazd\u0131\u011f\u0131 dil olmasayd\u0131, \u0259d\u0259biyyat\u0131m\u0131z nec\u0259 g\u00f6rt\u00fcn\u0259rdi. S\u00f6hb\u0259t t\u00fcrk\u00e7\u00fcl\u00fckd\u0259n, mill\u0259t\u00e7ilikd\u0259n getmir. L\u00fctf\u0259n, bir az da duyarl\u0131 olun. Bir dilin iki b\u00f6y\u00fck qolunun l\u0259hc\u0259l\u0259rind\u0259n m\u0259har\u0259tl\u0259 istifad\u0259 etm\u0259yi bacaran bu s\u0259n\u0259tkar, g\u00f6r\u00fcn yarad\u0131c\u0131 dil sintezind\u0259 n\u0259l\u0259ri ortaya \u00e7\u0131xarmay\u0131b?\u00a0 Cavidin \u0259d\u0259biyyat\u0131m\u0131za g\u0259tirdiyi dil \u0259g\u0259r qar\u015f\u0131s\u0131 al\u0131nmasayd\u0131, bu g\u00fcn daha qapsaml\u0131, geni\u015f, m\u00fcasir, daha dinamiq v\u0259 energetiq bir yarad\u0131c\u0131 dilll\u0259 qar\u015f\u0131la\u015fm\u0131\u015f olacaqd\u0131n\u0131z.<\/p>\n<p>T\u00fcrk d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri birliyinin ger\u00e7\u0259kl\u0259\u015fm\u0259si yolundak\u0131 prosesl\u0259r daha \u00e7ox dil faktorunda \u00f6z\u00fcn\u00fc g\u00f6st\u0259r\u0259c\u0259k. Biz o b\u00f6y\u00fck d\u00f6vl\u0259tin alt yap\u0131s\u0131 v\u0259 z\u0259mninin qarantisi olacaq o b\u00f6y\u00fck dili d\u0259 yaratmaq m\u0259cburiyy\u0259tind\u0259yik. Yaln\u0131z dil \u00f6nd\u0259rliyind\u0259ki bu yap\u0131lanma, nizamlanma g\u0259l\u0259c\u0259k bir m\u0259d\u0259niyy\u0259tin metafizik boyutlar\u0131na dill\u0259, dill\u0259, dill\u0259 i\u015f\u0131q tutaca\u011f\u0131na inan\u0131ram.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>&nbsp; \u0130ll\u0259rdir i\u015f el\u0259 g\u0259tirib ki, Az\u0259rbaycan t\u00fcrkc\u0259sind\u0259n T\u00fcrkiy\u0259, T\u00fcrkiy\u0259 t\u00fcrkc\u0259sind\u0259n Az\u0259rbaycan t\u00fcrkc\u0259sin\u0259 t\u0259labat v\u0259 ist\u0259k oldu\u011fundan dostlar\u0131n, yax\u0131nlar\u0131n, tan\u0131\u015flar\u0131n arzular\u0131n\u0131 geri \u00e7evirm\u0259y\u0259r\u0259k \u0259s\u0259rl\u0259rini, b\u0259dii m\u0259tnl\u0259rini aktarmal\u0131, uy\u011fulamal\u0131, \u00e7evirm\u0259li olmu\u015fuq. Bu i\u015fi ger\u00e7\u0259kd\u0259n g\u00f6r\u0259n, bu i\u015fi bacaran Ayi\u015f\u0259 xan\u0131m\u0131n\u00a0 \u00e7evril\u0259riyl\u0259 tan\u0131\u015f olduqdan sonra ba\u015fqa bir sorunlarla, probleml\u0259rl\u0259 qar\u015f\u0131la\u015fd\u0131\u011f\u0131n\u0131n \u015fahidi olmu\u015fam. \u00dcmumiyy\u0259tl\u0259, bizim t\u00fcrkc\u0259mizd\u0259n T\u00fcrkiy\u0259 t\u00fcrkc\u0259sin\u0259 [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":2056,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[43],"tags":[],"class_list":["post-2049","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-kos"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/imza.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2049","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/imza.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/imza.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/imza.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/imza.info\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=2049"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/imza.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2049\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":2058,"href":"https:\/\/imza.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2049\/revisions\/2058"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/imza.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/2056"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/imza.info\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=2049"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/imza.info\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=2049"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/imza.info\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=2049"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}