{"id":1770,"date":"2026-05-10T18:34:23","date_gmt":"2026-05-10T14:34:23","guid":{"rendered":"https:\/\/imza.info\/?p=1770"},"modified":"2026-05-10T18:57:35","modified_gmt":"2026-05-10T14:57:35","slug":"ais%c9%99-humeyra-akgun-boyuk-islam-mut%c9%99f%c9%99kkiri-imam-%c9%99l-q%c9%99zali","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/imza.info\/?p=1770","title":{"rendered":"Ai\u015f\u0259 H\u00fcmeyra Akg\u00fcn: B\u00f6y\u00fck \u0130slam M\u00fct\u0259f\u0259kkiri: \u0130mam \u0259l-Q\u0259zali"},"content":{"rendered":"<p>&nbsp;<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>B\u00f6y\u00fck S\u0259lcuq \u0130mperiyas\u0131 d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 ya\u015fam\u0131\u015f v\u0259 \u0130mam \u0259l-C\u0259lil (B\u00f6y\u00fck Lider), H\u00fccc\u0259t\u00fcl-\u0130slam (\u0130slam\u0131n S\u00fcbutu) v\u0259 Zeyn\u0259ddin (\u0130man B\u0259z\u0259yi) titullar\u0131 il\u0259 tan\u0131nan \u018fl-Q\u0259zali, 1058-ci ild\u0259 \u0130ran\u0131n Tus (indiki M\u0259\u015fh\u0259d) \u015f\u0259h\u0259rinin Q\u0259z\u0259l \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 kas\u0131b bir ail\u0259d\u0259 anadan olub.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>\u018fsl ad\u0131 M\u0259h\u0259mm\u0259d ibn M\u0259h\u0259mm\u0259d ibn M\u0259h\u0259mm\u0259d ibn \u018fhm\u0259d idi v\u0259 orta \u0259sr Q\u0259rb aliml\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n \u018fbuhamet v\u0259 \u018flq\u0259zel kimi d\u0259 tan\u0131n\u0131r.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>\u018fl-Q\u0259zali ilk dini t\u0259hsilini Tusda alm\u0131\u015f, sonra C\u00fcrcana getmi\u015f v\u0259 bir m\u00fcdd\u0259t \u0130mam \u018fbu N\u0259sr \u0130smay\u0131lid\u0259n d\u0259rs alm\u0131\u015f, sonra Tusa qay\u0131tm\u0131\u015f v\u0259 \u00fc\u00e7 il do\u011fma \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 qalm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Ai\u015f\u0259 H\u00fcmeyra Akg\u00fcn: B\u00f6y\u00fck \u0130slam M\u00fct\u0259f\u0259kkiri: \u0130mam \u0259l-Q\u0259zali<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>B\u00f6y\u00fck S\u0259lcuqlu \u0130mperiyas\u0131 d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 ya\u015fam\u0131\u015f v\u0259 \u0130mam \u0259l-C\u0259lil (B\u00f6y\u00fck Lider), H\u00fccc\u0259t\u00fcl-\u0130slam (\u0130slam\u0131n S\u00fcbutu) v\u0259 Zeyn\u0259ddin (\u0130man B\u0259z\u0259yi) titullar\u0131 il\u0259 tan\u0131n\u0131rd\u0131. O, 1058-ci ild\u0259 M\u0259\u015fh\u0259d \u015f\u0259h\u0259rind\u0259ki Tus (indiki M\u0259\u015fh\u0259d) \u015f\u0259h\u0259rinin Q\u0259z\u0259l \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 anadan olub&#8230; T\u0259hsilini davam etdirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn Q\u0259zali o d\u00f6vr\u00fcn \u0259sas elm v\u0259 m\u0259d\u0259niyy\u0259t m\u0259rk\u0259zi olan Ni\u015fapura gedib v\u0259 d\u00f6vr\u00fcn\u00fcn b\u00f6y\u00fck aliml\u0259rind\u0259n biri olan \u0130mam-\u00fcl-H\u0259r\u0259meyn \u018fbul-M\u0259ali \u0259l-C\u00fcveyninin t\u0259l\u0259b\u0259si olub.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>O, y\u00fcks\u0259k bilik s\u0259viyy\u0259si, natiqliyi, izah etm\u0259 qabiliyy\u0259ti v\u0259 z\u0259kas\u0131 il\u0259 diqq\u0259ti c\u0259lb edib.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>M\u00fc\u0259llimi \u0130slam m\u00fct\u0259f\u0259kkiri Q\u0259zalinin \u00fcst\u00fcn z\u0259kas\u0131n\u0131 v\u0259 \u00e7al\u0131\u015fqanl\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6r\u0259r\u0259k, ona x\u00fcsusi maraq g\u00f6st\u0259rib v\u0259 h\u0259dis metodologiyas\u0131, fiqh, ilahiyyat, m\u0259ntiq, \u0130slam h\u00fcququ v\u0259 m\u00fcbahis\u0259 sah\u0259l\u0259rind\u0259 t\u0259lim ke\u00e7ib.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Q\u0259zali Ni\u015fapurda t\u0259hsilini ba\u015fa vurduqdan sonra S\u0259lcuqlu D\u00f6vl\u0259tinin v\u0259ziri, elm v\u0259 \u0259d\u0259biyyat\u0131n b\u00f6y\u00fck hamisi Nizam \u0259l-M\u00fclk\u00fcn d\u0259v\u0259ti il\u0259 Ba\u011fdada getdi. Nizam \u0259l-M\u00fclk\u00fcn toplad\u0131\u011f\u0131 elmi m\u0259clisd\u0259 o, biliyinin d\u0259rinliyin\u0259 v\u0259 m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259ri izah etm\u0259kd\u0259ki \u00fcst\u00fcn qabiliyy\u0259tin\u0259 g\u00f6r\u0259 d\u00f6vr\u00fcn aliml\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n y\u00fcks\u0259k qiym\u0259tl\u0259ndirilirdi.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>\u018fl-Q\u0259zali h\u0259yat\u0131 boyu m\u00fcxt\u0259lif t\u0259riq\u0259tl\u0259rl\u0259 elmi m\u00fczakir\u0259l\u0259rd\u0259 f\u0259rql\u0259nir, \u0259n \u00e7\u0259tin v\u0259 inc\u0259 m\u00f6vzularda bel\u0259 inc\u0259 v\u0259 z\u0259rif bir \u00fcslubdan istifad\u0259 edir v\u0259 d\u0259rin biliyini, natiqliyini, izah qabiliyy\u0259tini v\u0259 z\u0259kas\u0131n\u0131 n\u00fcmayi\u015f etdirirdi.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>34 ya\u015f\u0131nda S\u0259lcuqlu v\u0259ziri Nizam \u0259l-M\u00fclk, \u0259l-Q\u0259zalinin \u0130slama b\u00f6y\u00fck xidm\u0259tl\u0259rini n\u0259z\u0259r\u0259 alaraq, onu Nizamiyy\u0259 M\u0259dr\u0259s\u0259sind\u0259 professor t\u0259yin etdi. Professor kimi f\u0259al rol oynayan \u0259l-Q\u0259zali 300 t\u0259l\u0259b\u0259y\u0259 diqq\u0259tl\u0259 d\u0259rs deyirdi. T\u0259l\u0259b\u0259l\u0259ri aras\u0131nda \u018fbu M\u0259nsur M\u0259h\u0259mm\u0259d, M\u0259h\u0259mm\u0259d ibn \u018fs\u0259d \u0259l-Tusi, \u018fbu \u0259l-H\u0259s\u0259n \u0259l-B\u0259l\u0259nsi v\u0259 \u018fbu Abdullah C\u00fcm\u0259rt \u0259l-H\u00fcseyni d\u0259 var idi.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>O, \u0130slam d\u00fcnyas\u0131na bir \u00e7ox m\u00fch\u00fcm \u0259s\u0259rl\u0259r b\u0259x\u015f etmi\u015fdir.<\/p>\n<p>Bu d\u00f6vrd\u0259 \u0130slam d\u00fcnyas\u0131na \u00e7oxsayl\u0131 m\u00fch\u00fcm kitablar b\u0259x\u015f ed\u0259n \u0259l-Q\u0259zali aliml\u0259r, d\u00f6vl\u0259t xadiml\u0259ri v\u0259 geni\u015f ictimaiyy\u0259t t\u0259r\u0259find\u0259n b\u00f6y\u00fck h\u00f6rm\u0259t qazanm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>\u0130slam d\u00fcnyas\u0131n\u0131n nuru kimi t\u0259svir edil\u0259n v\u0259 \u015f\u00f6hr\u0259ti g\u00fcnd\u0259n-g\u00fcn\u0259 artan \u0130mam \u0259l-Q\u0259zali Nizamiyy\u0259 m\u0259dr\u0259s\u0259sind\u0259 professor oldu\u011fu ill\u0259rd\u0259 &#8220;Kitab \u0259l-Basit fil-Furu&#8221;, &#8220;Kitab \u0259l-Vasit \u0259l-V\u0259ciz&#8221;, &#8220;M\u0259ahid \u0259l-Xilaf&#8221; v\u0259 &#8220;Kitab F\u0259dail \u0259l-Batiniy\u0259 v\u0259 F\u0259dail \u0259l-M\u00fcst\u0259z\u0259riyy\u0259&#8221; kitablar\u0131n\u0131 yazm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Q\u0259zali yunan dilini \u00f6yr\u0259nmi\u015f v\u0259 t\u0259xmin\u0259n \u00fc\u00e7 il q\u0259dim yunan v\u0259 lat\u0131n filosoflar\u0131n\u0131n kitablar\u0131n\u0131 \u00f6yr\u0259nmi\u015f, &#8220;M\u0259qasid \u0259l-F\u0259l\u0259sif\u0259&#8221; v\u0259 &#8220;T\u0259hafut \u0259l-F\u0259l\u0259sif\u0259&#8221; kitablar\u0131n\u0131 yazm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Avropal\u0131 filosoflar\u0131n d\u00fcnyan\u0131n qab kimi d\u00fcz oldu\u011funu iddia etdiyi bir d\u00f6vrd\u0259 Q\u0259zali onlar\u0131n elmi v\u0259 f\u0259ls\u0259fi s\u0259hvl\u0259rini s\u00fcbut etmi\u015f v\u0259 d\u00fcnyan\u0131n dair\u0259vi oldu\u011funu n\u00fcmayi\u015f etdirmi\u015fdir. O, h\u0259m\u00e7inin qaraciy\u0259rin qan\u0131 toksinl\u0259rd\u0259n v\u0259 mikroblardan nec\u0259 t\u0259mizl\u0259diyi v\u0259 t\u0259rav\u0259tl\u0259ndirdiyi, \u00f6d v\u0259 limfan\u0131n z\u0259r\u0259rli madd\u0259l\u0259ri qandan nec\u0259 ay\u0131rd\u0131\u011f\u0131, dala\u011f\u0131n, b\u00f6yr\u0259kl\u0259rin v\u0259 \u00f6d kis\u0259sinin rollar\u0131, el\u0259c\u0259 d\u0259 qandak\u0131 madd\u0259l\u0259rin nisb\u0259tind\u0259ki d\u0259yi\u015fiklikl\u0259rin b\u0259d\u0259n sa\u011flaml\u0131\u011f\u0131na nec\u0259 z\u0259r\u0259r ver\u0259 bil\u0259c\u0259yi kimi bir \u00e7ox tibbi m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259r\u0259 dair d\u0259lill\u0259r t\u0259qdim etmi\u015fdir.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>\u0130slam alimi Q\u0259zali kitablar\u0131nda da yer alan dig\u0259r elmi sah\u0259l\u0259rd\u0259ki fikirl\u0259ri v\u0259 bilikl\u0259ri d\u0259 izah etmi\u015fdir.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>O, &#8220;\u0130hya Ulum \u0259d-Din&#8221; \u0259s\u0259rini D\u0259m\u0259\u015fqd\u0259 yazm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>G\u0259rgin elmi i\u015fl\u0259rind\u0259n sonra Q\u0259zali qarda\u015f\u0131 \u018fhm\u0259d Q\u0259zalini m\u00fcavini v\u0259zif\u0259sind\u0259n k\u0259narla\u015fd\u0131raraq Nizamiyy\u0259 m\u0259dr\u0259s\u0259sind\u0259ki m\u00fc\u0259llimlik v\u0259zif\u0259sind\u0259n fasil\u0259 vermi\u015f v\u0259 Ba\u011fdad\u0131 t\u0259rk etmi\u015fdir. M\u00fcxt\u0259lif elmi t\u0259dqiqatlar v\u0259 s\u0259yah\u0259tl\u0259r aparan bu unudulmaz alim, D\u0259m\u0259\u015fqd\u0259 iki illik qald\u0131\u011f\u0131 m\u00fcdd\u0259td\u0259 \u0259n d\u0259y\u0259rli v\u0259 m\u0259\u015fhur \u0259s\u0259ri olan &#8220;\u0130hyau Ulum \u0259d-Din&#8221;i \u0130slam d\u00fcnyas\u0131na b\u0259x\u015f etdi.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>D\u0259m\u0259\u015fqd\u0259n Q\u0259zali Q\u00fcds\u0259 getdi v\u0259 orada Allah\u0131n g\u00f6z\u0259l adlar\u0131n\u0131 (\u018fsma \u0259l-H\u00fcsna) t\u0259svir ed\u0259n &#8220;M\u00fcf\u0259ssil \u0259l-Hilaf&#8221;, &#8220;C\u0259vab \u0259l-M\u0259sail&#8221; v\u0259 &#8220;\u018fl-M\u0259qs\u0259d \u0259l-\u018fsma&#8221; \u0259s\u0259rl\u0259rini yazd\u0131.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Q\u00fcdsd\u0259 bir m\u00fcdd\u0259t qald\u0131qdan sonra Q\u0259zali H\u0259cc ziyar\u0259tini yerin\u0259 yetirdi v\u0259 Ba\u011fdada qay\u0131td\u0131. Nizamiyy\u0259 m\u0259dr\u0259s\u0259sind\u0259 d\u0259rs dem\u0259y\u0259 davam etdi v\u0259 t\u0259l\u0259b\u0259l\u0259ri \u00fc\u00e7\u00fcn &#8220;\u0130hyau Ulum \u0259d-Din&#8221; kitab\u0131ndan d\u0259rslik kimi istifad\u0259 etdi.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Q\u0259zali do\u011fma \u015f\u0259h\u0259ri Tusa qay\u0131daraq orada &#8220;\u018fd-D\u0259rc\u00fclm\u0259rkum&#8221;, &#8220;\u018fl-K\u0131stas&#8217;\u00fcl-M\u00fcstakim&#8221;, &#8220;\u0130slamda M\u00fcsamaha Faysal\u00fc&#8217;t-Tefrika Beyne&#8217;l-\u0130slam v\u0259&#8217;z-Zendeka&#8221;, &#8220;Kimya-y\u0131 S\u0259ad\u0259t&#8221; v\u0259 &#8220;\u018ft Tibr\u00fcl Mesbuk Fi N\u0259sihatul Muluk&#8221; kimi \u0259s\u0259rl\u0259rini yaz\u0131b.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>T\u0259xmin\u0259n on illik t\u0259hsild\u0259n sonra, S\u0259lcuq v\u0259ziri F\u0259hr-\u00fcl-M\u00fclk\u00fcn xahi\u015fi il\u0259 Q\u0259zali bir m\u00fcdd\u0259t Nizamiyy\u0259 m\u0259dr\u0259s\u0259sind\u0259 d\u0259rs deyib v\u0259 t\u0259s\u0259vv\u00fcfl\u0259 ba\u011fl\u0131 &#8220;Mi\u015fkat\u00fc&#8217;l-\u018fnvar&#8221; \u0259s\u0259rini intellektual d\u00fcnyaya t\u0259qdim edib.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>\u018fl-Q\u0259zali son g\u00fcnl\u0259rini insanlar\u0131 x\u0259b\u0259rdar etm\u0259kl\u0259 ke\u00e7ir\u0259r\u0259k, h\u0259m\u00e7inin s\u00fcnni \u0259n\u0259n\u0259sin\u0259 sadiq qalma\u011f\u0131 izah ed\u0259n &#8220;\u018fl-Munqid min \u0259d-Dalal&#8221; (Z\u0259iflikd\u0259n Xilaskar), &#8220;\u0130slam\u0131n S\u00fcbutu: Dindar S\u0259l\u0259fl\u0259rin M\u0259kt\u0259bi&#8221; v\u0259 &#8220;\u0130manda A\u011f\u0131ll\u0131 \u00d6l\u00e7\u00fcl\u0259r: \u0130lc\u0259m \u0259l-\u018fvam \u0259n \u0130lm \u0259l-K\u0259lam&#8221; (\u0130lahiyyat Elmind\u0259n Adi \u0130nsanlar \u00fc\u00e7\u00fcn A\u011f\u0131ll\u0131 R\u0259hb\u0259rlik) kitablar\u0131n\u0131 da tamamlam\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Misirli alim \u018fbd\u00fcrr\u0259hman B\u0259d\u0259vinin t\u0259dqiqat\u0131na g\u00f6r\u0259, \u0259l-Q\u0259zali 457 kitab yazm\u0131\u015f, lakin bu g\u00fcn\u0259 q\u0259d\u0259r yaln\u0131z 75 kitab qalm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>\u0130mam \u0259l-Q\u0259zalinin sufizmd\u0259 m\u0259n\u0259vi b\u0259l\u0259d\u00e7isi \u018fbu \u018fli F\u0259rmedi olmu\u015fdur. Ekzoterik elml\u0259rd\u0259 misilsiz bir alim kimi tan\u0131nan \u0259l-Q\u0259zali h\u0259m\u00e7inin sufi elml\u0259rind\u0259 m\u0259n\u0259vi b\u0259l\u0259d\u00e7i kimi t\u0259svir edilmi\u015fdir.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>\u018fl-Q\u0259zali 53 illik \u00f6mr\u00fcn\u00fcn son ill\u0259rini Tusda ke\u00e7irm\u0259yi se\u00e7di v\u0259 evinin yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131nda m\u0259dr\u0259s\u0259 (dini m\u0259kt\u0259b) v\u0259 t\u0259kk\u0259 (sufi m\u0259sk\u0259ni) tikdirdi. B\u00f6y\u00fck \u0130slam m\u00fct\u0259f\u0259kkiri \u0130mam \u0259l-Q\u0259zali 19 dekabr 1111-ci ild\u0259 v\u0259fat etdi.<\/p>\n<p>\u0130mza.info<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>&nbsp; &nbsp; B\u00f6y\u00fck S\u0259lcuq \u0130mperiyas\u0131 d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 ya\u015fam\u0131\u015f v\u0259 \u0130mam \u0259l-C\u0259lil (B\u00f6y\u00fck Lider), H\u00fccc\u0259t\u00fcl-\u0130slam (\u0130slam\u0131n S\u00fcbutu) v\u0259 Zeyn\u0259ddin (\u0130man B\u0259z\u0259yi) titullar\u0131 il\u0259 tan\u0131nan \u018fl-Q\u0259zali, 1058-ci ild\u0259 \u0130ran\u0131n Tus (indiki M\u0259\u015fh\u0259d) \u015f\u0259h\u0259rinin Q\u0259z\u0259l \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 kas\u0131b bir ail\u0259d\u0259 anadan olub. &nbsp; \u018fsl ad\u0131 M\u0259h\u0259mm\u0259d ibn M\u0259h\u0259mm\u0259d ibn M\u0259h\u0259mm\u0259d ibn \u018fhm\u0259d idi v\u0259 orta \u0259sr Q\u0259rb aliml\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n \u018fbuhamet [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":1756,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[57,46],"tags":[],"class_list":["post-1770","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-trcum-flsf","category-mdniyyt"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/imza.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1770","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/imza.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/imza.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/imza.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/imza.info\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=1770"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/imza.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1770\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1784,"href":"https:\/\/imza.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1770\/revisions\/1784"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/imza.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/1756"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/imza.info\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=1770"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/imza.info\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=1770"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/imza.info\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=1770"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}