{"id":1739,"date":"2026-05-10T17:06:23","date_gmt":"2026-05-10T13:06:23","guid":{"rendered":"https:\/\/imza.info\/?p=1739"},"modified":"2026-05-10T18:55:20","modified_gmt":"2026-05-10T14:55:20","slug":"nizami-ceferov-boyuk-s%c9%99xsiyy%c9%99tin-xatir%c9%99l%c9%99rind%c9%99-turk-dill%c9%99ri","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/imza.info\/?p=1739","title":{"rendered":"Nizami C\u018fF\u018fROV: B\u00f6y\u00fck \u015f\u0259xsiyy\u0259tin  &#8220;Xatir\u0259l\u0259r&#8221;ind\u0259 t\u00fcrk dill\u0259ri"},"content":{"rendered":"<p>&nbsp;<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>G\u00f6rk\u0259mli ba\u015fq\u0131rd ictimai-siyasi xadimi, tarix\u00e7i Ord.Prof. Dr. Z\u0259ki V\u0259lidi To\u011fan\u0131n &#8220;T\u00fcrk\u00fcstan v\u0259 dig\u0259r m\u00fcs\u0259lman \u015e\u0259rq t\u00fcrkl\u0259rinin milli varl\u0131q v\u0259 m\u0259d\u0259niyy\u0259t m\u00fccadil\u0259l\u0259ri&#8221;nd\u0259n s\u00f6hb\u0259t a\u00e7an &#8220;Xatir\u0259l\u0259r&#8221;ind\u0259 rus inqilab\u0131n\u0131n ilk ill\u0259rind\u0259 q\u0131z\u011f\u0131n m\u00fczakir\u0259l\u0259rin, m\u00fcbahis\u0259l\u0259rin v\u0259 m\u00fcnaqi\u015f\u0259l\u0259rin m\u00f6vzusu olan, \u00e7ox hallarda is\u0259 elmi yox, m\u0259hz ideoloji-konyuktur m\u00f6vqed\u0259n \u015f\u0259rh olunan t\u00fcrk dili, t\u00fcrk l\u0259hc\u0259l\u0259ri, t\u00fcrk dill\u0259ri kimi m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259r m\u00fc\u0259yy\u0259n yer tutur. V\u0259 bu m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259r\u0259 diqq\u0259t yetirm\u0259yimizin bir s\u0131ra s\u0259b\u0259bl\u0259ri i\u00e7\u0259risind\u0259 \u00fc\u00e7\u00fc daha m\u00fch\u00fcmd\u00fcr: birincisi, d\u00f6vr\u00fcn milli dil prosesl\u0259rinin (v\u0259 m\u00fccadil\u0259l\u0259rinin) bilavasit\u0259 i\u015ftirak\u00e7\u0131s\u0131 oldu\u011fundan m\u00fc\u0259llifin m\u00fclahiz\u0259l\u0259ri etnoqrafik, m\u0259d\u0259ni-m\u0259n\u0259vi v\u0259 sosial-siyasi ger\u00e7\u0259kl\u0259ri kifay\u0259t q\u0259d\u0259r d\u0259rind\u0259n (v\u0259 t\u0259fsilat\u0131 il\u0259) \u0259ks etdirir; ikincisi, &#8220;Xatir\u0259l\u0259r&#8221;in \u00d6n s\u00f6z\u00fcnd\u0259 d\u0259 g\u00f6st\u0259rildiyi kimi, h\u0259min m\u00fclahiz\u0259l\u0259r m\u00fc\u0259llif yadda\u015f\u0131 il\u0259 yana\u015f\u0131, konkret s\u0259n\u0259dl\u0259r\u0259 dayan\u0131r; \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc is\u0259, dil\u00e7i olmasa da, t\u00fcrk tarixi \u00fczr\u0259 b\u00f6y\u00fck m\u00fct\u0259x\u0259ssis kimi Z.V.To\u011fan\u0131n t\u00fcrk dill\u0259ri tarixin\u0259 bax\u0131\u015flar\u0131 ciddi maraq do\u011furmaya bilm\u0259z.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Dil m\u0259s\u0259l\u0259si \u00f6z\u00fcn\u00fcn \u0259n m\u00fcxt\u0259lif t\u0259r\u0259fl\u0259ri il\u0259 XIX \u0259srin sonu, XX \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259n ba\u015flayaraq t\u00fcrk ziyal\u0131lar\u0131n\u0131n diqq\u0259tini \u0259lifba, orfoqrafiya, terminologiyadan sonra (v\u0259 onlar\u0131n ham\u0131s\u0131n\u0131 \u00f6z\u00fcnd\u0259 ehtiva etdiyin\u0259 g\u00f6r\u0259!) daha m\u00fch\u00fcm bir problem \u00fcz\u0259rind\u0259 c\u0259ml\u0259di ki, bu, \u0259d\u0259bi dil idi&#8230; \u018flifba da, orfoepiya da, terminologiya da, n\u0259tic\u0259 etibaril\u0259, ortaya bel\u0259 bir sual \u00e7\u0131xarmal\u0131 idi ki, s\u00f6hb\u0259t hans\u0131 \u0259d\u0259bi dil t\u0259zah\u00fcr\u00fcn\u00fcn \u0259lifbas\u0131ndan, orfoepiyas\u0131ndan, yaxud terminologiyas\u0131ndan gedir?.. Ancaq bunun o bax\u0131mdan \u0259ksi (alternativi) d\u0259 var idi ki, \u00f6z m\u00fcst\u0259qillikl\u0259rini get-ged\u0259 daha a\u00e7\u0131q \u015f\u0259kild\u0259 n\u00fcmayi\u015f etdir\u0259n t\u00fcrk xalqlar\u0131 \u00f6zl\u0259rin\u0259 m\u0259xsus \u0259lifba, orfoepiya v\u0259 terminologiya probleml\u0259rini qald\u0131r\u0131b onun h\u0259llini t\u0259l\u0259b edirdil\u0259r.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Rusiya imperiyas\u0131n\u0131n \u00e7\u00f6km\u0259sind\u0259n d\u0259rhal sonra o zamana q\u0259d\u0259r l\u0259hc\u0259, \u015fiv\u0259 say\u0131lan t\u00fcrk dil t\u0259zah\u00fcrl\u0259ri m\u00fcst\u0259qil xalqlar\u0131 t\u0259msil ed\u0259n \u0259d\u0259bi hadis\u0259l\u0259r iddias\u0131na d\u00fc\u015f\u00fcr ki, bu, he\u00e7 d\u0259 o d\u00f6vr \u00fc\u00e7\u00fcn s\u0259ciyy\u0259vi olan polemik m\u00f6vqed\u0259n birm\u0259nal\u0131 qar\u015f\u0131lanm\u0131r. V\u0259 Z\u0259ki V\u0259lidi d\u00f6vr\u00fcn siyasi-ideoloji t\u0259b\u0259dd\u00fclatlar\u0131nda dil m\u0259s\u0259l\u0259sinin n\u0259 q\u0259d\u0259r b\u00f6y\u00fck \u00f6n\u0259m k\u0259sb etdiyini xat\u0131rlayaraq bel\u0259 bir t\u0259fsilata var\u0131r:<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>&#8220;Kulayev h\u00f6kum\u0259t ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131ndan istefa vermi\u015fdi (s\u00f6hb\u0259t Ba\u015fq\u0131rd\u0131stan h\u00f6kum\u0259tind\u0259n gedir &#8211; N.C.). Haris Yumaqulovu ba\u015f\u00e7\u0131 se\u00e7dik&#8230; Kemelik ba\u015fq\u0131rdlar\u0131ndan idi. K\u0259nd t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131 m\u00fch\u0259ndisliyi t\u0259hsili alm\u0131\u015f at\u0259\u015fli bir g\u0259ncdi. O v\u0259 b\u00f6y\u00fck qarda\u015f\u0131 Cahangir Yumaqulov Ba\u015fq\u0131rd\u0131stan muxtariyy\u0259ti h\u0259r\u0259kat\u0131n\u0131 ba\u015flan\u011f\u0131cdan b\u0259ri tam bir \u015f\u00f6vql\u0259 d\u0259st\u0259kl\u0259y\u0259n ziyal\u0131lardand\u0131. Biz ba\u015fq\u0131rd v\u0259 tatarlar\u0131n \u0259d\u0259bi dilinin bir olmas\u0131 z\u0259ruriliyin\u0259 qane oldu\u011fumuz v\u0259 n\u0259\u015friyyat\u0131m\u0131z\u0131 m\u00fc\u015ft\u0259r\u0259k bir dild\u0259 apard\u0131\u011f\u0131m\u0131z halda, Haris Yumaqulov ba\u015fq\u0131rd dilini \u0259d\u0259bi dil el\u0259m\u0259k fikrind\u0259 idi. 1917-ci ild\u0259 ilk Ba\u015fq\u0131rd qurultay\u0131 g\u00fcnl\u0259rind\u0259 Orenburqda ke\u00e7iril\u0259n n\u00fcmayi\u015fl\u0259r \u0259snas\u0131nda Yumaqulov meydana yolda\u015flar\u0131n\u0131n haz\u0131rlad\u0131\u011f\u0131 ba\u015fq\u0131rdca yaz\u0131l\u0131 bayraqlarla \u00e7\u0131xd\u0131. Biz 1918-ci ilin aprelind\u0259 sovetl\u0259rl\u0259 qa\u00e7\u0131lmaz m\u00fccadil\u0259y\u0259 girdiyimiz zaman onlar sovetl\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259 qalm\u0131\u015fd\u0131lar. Haris o arada kommunist partiyas\u0131na da yaz\u0131lm\u0131\u015fd\u0131. Stalin onu biz\u0259 &#8211; Saranska m\u0259rk\u0259zi komit\u0259nin n\u00fcmay\u0259nd\u0259si olaraq g\u00f6nd\u0259rdi. Saranska g\u0259linc\u0259, Haris biz\u0259 &#8220;Moskva m\u0259ni \u00f6z evim\u0259 s\u0259fir olaraq g\u00f6nd\u0259rdi&#8221;, dey\u0259 zarafat el\u0259mi\u015fdi. \u00c7\u00fcnki o, milliyy\u0259t\u00e7ilikd\u0259 bizim b\u00fct\u00fcn dig\u0259r yolda\u015flar\u0131m\u0131z\u0131n \u00f6n s\u0131ras\u0131nda gedirdi. M\u0259rk\u0259zi komit\u0259 Haris il\u0259 birlikd\u0259 Zaretski ad\u0131nda bir rus kommunistini d\u0259 g\u00f6nd\u0259rmi\u015fdi ki, bizi kommunizm\u0259 &#8220;ir\u015fad&#8221; el\u0259sin&#8221; (s\u0259h. 220- 221).<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Z.V.To\u011fan g\u00f6st\u0259rir ki, Leninl\u0259 Stalin ba\u015fda olmaqla, rus-sovet kommunistl\u0259ri m\u00fcxt\u0259lif diplomatik, yaxud hiyl\u0259g\u0259r yollarla T\u00fcrk\u00fcstan t\u00fcrkl\u0259ri, ilk n\u00f6vb\u0259d\u0259, ba\u015fq\u0131rd, tatar v\u0259 qazaxlar\u0131n birl\u0259\u015fm\u0259k imkanlar\u0131n\u0131 aradan qald\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259ll\u0259rind\u0259n g\u0259l\u0259ni etdil\u0259r:<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>&#8220;&#8230;Ba\u015fq\u0131rd\u0131stan\u0131n v\u0259 Qazax\u0131stan\u0131n idar\u0259sini Orenburqda birl\u0259\u015fdirm\u0259y\u0259 yol verm\u0259dikl\u0259ri kimi, &#8220;Tatar-ba\u015fq\u0131rd&#8221; tezisini d\u0259 r\u0259dd ed\u0259r\u0259k tatarlar ayr\u0131, ba\u015fq\u0131rdlar ayr\u0131 olmaq tezisini eynil\u0259 tatar kommunistl\u0259rin\u0259, Seyitqaliyev\u0259 s\u00f6yl\u0259tdil\u0259r&#8230; Qazax\u0131stan \u00fc\u00e7\u00fcn Akt\u00fcb\u0259d\u0259, Ba\u015fq\u0131rd\u0131stan \u00fc\u00e7\u00fcn \u0130sterlitamakda yerl\u0259\u015fm\u0259k q\u0259rar\u0131 q\u0259bul edildi&#8221; (s\u0259h. 245).<\/p>\n<p>\u018flb\u0259tt\u0259, sovetl\u0259r h\u0259r n\u0259 q\u0259d\u0259r \u00e7arizmin &#8220;varis&#8221;i olsalar da, x\u00fcsusil\u0259, hakimiyy\u0259t\u0259 g\u0259ldikl\u0259ri ilk ill\u0259rd\u0259 imperializmin &#8220;par\u00e7ala v\u0259 h\u00f6km s\u00fcr!&#8221; siyas\u0259tini bu q\u0259d\u0259r h\u0259rfi-h\u0259rfin\u0259 h\u0259yata ke\u00e7irm\u0259k iddias\u0131na d\u00fc\u015f\u0259 bilm\u0259zdil\u0259r. Dem\u0259li, burada t\u00fcrk ziyal\u0131lar\u0131n\u0131n, ya ba\u015fa d\u00fc\u015fm\u0259dikl\u0259ri, ya da ba\u015fa d\u00fc\u015fm\u0259k ist\u0259m\u0259dikl\u0259ri n\u0259 is\u0259 varm\u0131\u015f.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Z.V.To\u011fan milli m\u00fcq\u0259dd\u0259rat u\u011frunda m\u00fccadil\u0259 g\u00fcnl\u0259rind\u0259 t\u00fcrk-osmanl\u0131 siyas\u0259t\u00e7il\u0259rinin i\u015ftirak\u0131 il\u0259 ke\u00e7iril\u0259n bir m\u0259clisi xat\u0131rlay\u0131r:<\/p>\n<p>&#8220;&#8230;Camal pa\u015fa m\u0259nim t\u00fcrkc\u0259m\u0259 diqq\u0259t edirdi. Onun t\u00fcrkc\u0259sini bir ne\u00e7\u0259 ziyal\u0131dan ba\u015fqa he\u00e7 kim anlamad\u0131\u011f\u0131 halda, m\u0259nim dan\u0131\u015fd\u0131\u011f\u0131m t\u00fcrkc\u0259ni qazax, q\u0131r\u011f\u0131z, \u00f6zb\u0259k, tatar, az\u0259rbaycanl\u0131 h\u0259r k\u0259s anlay\u0131rd\u0131. Camal pa\u015fa &#8220;h\u0259r k\u0259sin anlaya bildiyi bu dil ayr\u0131 bir \u015fiv\u0259midir?&#8221; dey\u0259 soru\u015fdu. M\u0259n d\u0259 &#8220;xeyr, pa\u015fam, bu l\u0259hc\u0259l\u0259ri bildiyim \u00fc\u00e7\u00fcn ham\u0131n\u0131n anlaya bil\u0259c\u0259yi \u015fiv\u0259 il\u0259 dan\u0131\u015f\u0131ram&#8221;, dedim&#8221; (s\u0259h. 277).<\/p>\n<p>Rusiya t\u00fcrkl\u0259rini m\u0259hz imperialist q\u00fcvv\u0259y\u0259 m\u00fcnasib\u0259td\u0259 ruh\u0259n birl\u0259\u015fdir\u0259n &#8220;h\u0259mr\u0259ylik&#8221; imperiyan\u0131n da\u011f\u0131lma\u011fa ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 ill\u0259rd\u0259 g\u00fccd\u0259n d\u00fc\u015fd\u00fc ki, bu, \u00f6z\u00fcn\u00fc, ilk n\u00f6vb\u0259d\u0259, t\u00fcrk xalqlar\u0131 ziyal\u0131lar\u0131n\u0131n bir-biri il\u0259 t\u0259mas v\u0259 ya \u00fcnsiyy\u0259tl\u0259rind\u0259 g\u00f6st\u0259rdi&#8230; Ancaq t\u00fcrkl\u0259r milli ziyal\u0131lar\u0131n \u015f\u0259xsind\u0259 s\u00f6z\u00fcged\u0259n b\u00f6y\u00fck problem \u00fcz\u0259rind\u0259 ciddi d\u00fc\u015f\u00fcn\u0259n\u0259 q\u0259d\u0259r &#8220;velikorus kommunistl\u0259r&#8221; qabaqlay\u0131c\u0131 layih\u0259l\u0259r haz\u0131rlam\u0131\u015fd\u0131lar:<\/p>\n<p>&#8220;Biz Moskvadan ayr\u0131ld\u0131qdan sonra toplanan Komintern Konqresind\u0259 Rus Xariciyy\u0259sinin v\u0259 Kominternin Yax\u0131n \u015e\u0259rq m\u00fct\u0259x\u0259ssisl\u0259rind\u0259n Pavlovi\u00e7 (Mixail Pavlovi\u00e7 &#8211; \u00dcmumittifaq \u015e\u0259rq\u015f\u00fcnaslar\u0131 Elmi Assosiasiyas\u0131n\u0131n s\u0259dri, y\u0259hudi &#8211; N.C.) Yax\u0131n \u015e\u0259rq v\u0259 Orta Asiyada \u00e7al\u0131\u015facaq yolda\u015flar\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn \u00e7oxald\u0131lm\u0131\u015f bir yaz\u0131 vermi\u015f, ancaq bunu m\u00fcs\u0259lman kommunistl\u0259rd\u0259n gizl\u0259tmi\u015fdi&#8230; Bu yaz\u0131da Yax\u0131n \u015e\u0259rqin \u0259r\u0259b, t\u00fcrk, iranl\u0131 v\u0259 \u0259fqanl\u0131 kimi mill\u0259tl\u0259rd\u0259 kapitalizm v\u0259 sinif f\u0259rqi inki\u015faf etm\u0259mi\u015f oldu\u011fundan bunun yerini tutacaq olan dig\u0259r x\u00fcsuslar\u0131, m\u0259zh\u0259b v\u0259 t\u0259riq\u0259t ixtilaflar\u0131n\u0131 ya\u015fatmaq, onlar\u0131n Sovet Rusiya m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131 aras\u0131ndan qald\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131 halda, qon\u015fu m\u00fcs\u0259lman \u00f6lk\u0259l\u0259rind\u0259 davam v\u0259 inki\u015faf etdirilm\u0259si g\u0259r\u0259kliyi, \u015f\u0259xsi intriqa, tacirl\u0259r v\u0259 \u015feyxl\u0259r aras\u0131nda r\u0259qab\u0259t v\u0259 anla\u015f\u0131lmazl\u0131qlardan istifad\u0259 etm\u0259sinin l\u00fczumu g\u00f6st\u0259rilmi\u015f, bu mill\u0259tl\u0259rin dill\u0259ri, imlalar\u0131 dayan\u0131ql\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131ndan aralar\u0131nda q\u00fcvv\u0259tli \u0259d\u0259bi dill\u0259rin h\u00fcsula g\u0259lm\u0259m\u0259si yolunda bu dayan\u0131qs\u0131zl\u0131qdan istifad\u0259 edilm\u0259si l\u00fczumu, xalqa yana\u015fma h\u0259r\u0259k\u0259tinin m\u00f6vcud dill\u0259rin par\u00e7alanmas\u0131n\u0131 z\u0259ruri olaraq do\u011furaca\u011f\u0131, bunlardan istifad\u0259nin \u0259h\u0259miyy\u0259tini, bu mill\u0259tl\u0259rd\u0259 m\u0259d\u0259niyy\u0259t i\u015f\u00e7il\u0259ri v\u0259 fikir adamlar\u0131 \u00e7ox inc\u0259 bir t\u0259b\u0259q\u0259 t\u0259\u015fkil etm\u0259kd\u0259 olduqlar\u0131ndan bunlar\u0131 b\u00f6lm\u0259nin v\u0259 birl\u0259\u015fdirm\u0259nin asan olaca\u011f\u0131 izah edilmi\u015fdi&#8221; (s\u0259h. 288).<\/p>\n<p>\u018flb\u0259tt\u0259, sovet hakimiyy\u0259tinin ilk ill\u0259rind\u0259 (h\u0259tta ilk g\u00fcnl\u0259rind\u0259) bu c\u00fcr hallar \u00fc\u00e7\u00fcn t\u0259bii olan eyforiyan\u0131n t\u0259siri alt\u0131nda dill\u0259ri (v\u0259 xalqlar\u0131) b\u00f6lm\u0259k v\u0259 birl\u0259\u015fdirm\u0259k i\u015fin\u0259 kifay\u0259t q\u0259d\u0259r m\u0259suliyy\u0259tsiz, yaxud volyuntarist yana\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131ndan bel\u0259 vulqar &#8220;inqilabi&#8221; g\u00f6st\u0259ri\u015fl\u0259r veril\u0259, dil m\u0259s\u0259l\u0259si sinfi, h\u0259tta &#8220;\u015f\u0259xsi intriqa&#8221; m\u0259s\u0259l\u0259si s\u0259viyy\u0259sin\u0259 endiril\u0259 bil\u0259rdi. V\u0259 bunu sonralar sovet-sosialist ideologiyas\u0131na xidm\u0259tin N.Y.Marr n\u00fcmun\u0259si d\u0259 son d\u0259r\u0259c\u0259 ayd\u0131n \u015f\u0259kild\u0259 n\u00fcmayi\u015f etdirdi. Ancaq h\u0259min ideologiyan\u0131n n\u0259z\u0259r n\u00f6qt\u0259sind\u0259n m\u00fc\u015fahid\u0259si m\u00fcmk\u00fcn olmayan bir t\u00fcrk dili (v\u0259 dill\u0259ri) tarixi vard\u0131 ki, milli ziyal\u0131 t\u0259f\u0259kk\u00fcr\u00fc siyasi- ideoloji konyukturdan ayr\u0131lan m\u0259qamlarda ondan yan ke\u00e7mir.<\/p>\n<p>S\u0259m\u0259rq\u0259nd yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131ndak\u0131 Yaryaylaq adl\u0131 bir yerd\u0259 basma\u00e7\u0131lar\u0131n \u00e7ad\u0131r\u0131ndak\u0131 m\u0259clisd\u0259 s\u00f6hb\u0259t \u018fli\u015fir N\u0259vaid\u0259n d\u00fc\u015f\u0259rk\u0259n, Z.V.To\u011fan &#8220;g\u0259l\u0259c\u0259yi olan t\u00fcrkc\u0259 qazax t\u00fcrkc\u0259sidir&#8221; deyir. V\u0259 \u0259lav\u0259 edir ki, &#8220;\u0259r\u0259b v\u0259 fars k\u0259lm\u0259 v\u0259 idiomlar\u0131n\u0131 m\u0259nims\u0259mi\u015f \u00e7a\u011fatayca, Osmanl\u0131 \u0259d\u0259biyyat\u0131ndak\u0131 &#8220;divan&#8221; d\u00f6vr\u00fcn\u00fcn dili kimi k\u0259nara at\u0131lacaqd\u0131r&#8221; (s\u0259h. 360).<\/p>\n<p>Bu is\u0259 o dem\u0259kdir ki, \u00fcmumt\u00fcrk \u0259d\u0259bi dil t\u0259zah\u00fcrl\u0259ri b\u00fct\u00fcn m\u00f6ht\u0259\u015f\u0259m m\u0259d\u0259ni-m\u0259n\u0259vi n\u00fcfuzu il\u0259 yana\u015f\u0131, art\u0131q tarixdir, h\u0259r c\u00fcr perspektivd\u0259n m\u0259hrumdur. V\u0259 h\u0259min ger\u00e7\u0259klik bu k\u0259skinlikl\u0259 yaln\u0131z inqilabi eyforiya ill\u0259rind\u0259 etiraf edil\u0259 bilir&#8230; Ancaq daha pe\u015f\u0259kar bax\u0131\u015f &#8211; Birinci T\u00fcrkoloji Qurultaydak\u0131 geni\u015f m\u00fczakir\u0259l\u0259r h\u0259min m\u0259s\u0259l\u0259y\u0259 bel\u0259 bir ayd\u0131nl\u0131q g\u0259tirdi ki, \u00e7a\u011fatayca h\u0259r n\u0259 q\u0259d\u0259r tarixin arxivin\u0259 verils\u0259 d\u0259, qazaxca da m\u0259hz o q\u0259d\u0259r \u0259d\u0259bil\u0259\u015fm\u0259li, m\u00fcasir d\u00f6vr\u00fcn ehtiyaclar\u0131n\u0131 \u00f6d\u0259y\u0259c\u0259k h\u0259cmd\u0259 fonetik, leksik v\u0259 qrammatik ifad\u0259 imkanlar\u0131na yiy\u0259l\u0259nm\u0259lidir. Qazax t\u00fcrkc\u0259sinin &#8220;g\u0259l\u0259c\u0259y&#8221;i ona g\u00f6r\u0259 ehtimal olunurdu ki, bir vaxtlar \u00e7a\u011fataycan\u0131n f\u0259th etmi\u015f oldu\u011fu \u0259d\u0259bi s\u0259viyy\u0259y\u0259 y\u00fcks\u0259lm\u0259k imkanlar\u0131 vard\u0131.<\/p>\n<p>Z.V.To\u011fan &#8220;Xatir\u0259l\u0259r&#8221;ind\u0259 1922-ci ilin iyul ay\u0131n\u0131n 27-d\u0259 Kabild\u0259n Paris\u0259 g\u00f6nd\u0259rdiyi m\u0259ktublardan birinin icmal\u0131n\u0131 vermi\u015fdir. Orada deyilir:<\/p>\n<p>&#8220;Qazaxlardan Ali xan B\u00fckeyxan, \u018fhm\u0259d Baytursun, N\u0259zir T\u00fcrekulov, ba\u015fq\u0131rdlardan Abdullah \u0130sm\u0259ti, Salah Atnaqulov, Manatov, az\u0259rbaycanl\u0131lardan M\u0259h\u0259mm\u0259d a\u011fa \u015eahtaxtinski, \u018fli \u018fjd\u0259r S\u0259idzad\u0259, C\u0259lil M\u0259mm\u0259dquluzad\u0259, t\u00fcrkiy\u0259li kommunistl\u0259rd\u0259n \u018fhm\u0259d Cavad, Nazim Hikm\u0259t, tatarlardan Sultan Aliyev, Nev\u015firvan Yavu\u015fev ham\u0131s\u0131n\u0131 Moskvaya \u00e7a\u011f\u0131rm\u0131\u015flar. Bunlar\u0131n h\u0259r birini \u00f6z q\u0259bil\u0259l\u0259ri m\u0259d\u0259niyy\u0259tin\u0259 v\u0259 kommunizm t\u0259\u015f\u0259kk\u00fcll\u0259rin\u0259 dair b\u00f6y\u00fck-b\u00f6y\u00fck \u0259s\u0259rl\u0259r yazmaq v\u0259 ya t\u0259rc\u00fcm\u0259 etm\u0259kl\u0259 v\u0259zif\u0259l\u0259ndirmi\u015fl\u0259r. Moskvada bir \u015e\u0259rq Universiteti qurulmu\u015f, Svanidze il\u0259 Broydo ona r\u0259hb\u0259rlik edirl\u0259r&#8230; Bu Broydo v\u0259 prof. Polivanov az\u0259rbaycanl\u0131 qocaman rus\u00e7u \u015eahtaxtinski v\u0259 t\u00fcrkiy\u0259li \u018fhm\u0259d Cavad\u0131 yan\u0131na alaraq b\u00fct\u00fcn t\u00fcrk dill\u0259rin\u0259 ayr\u0131-ayr\u0131 lat\u0131n v\u0259 ta rus \u0259lifbas\u0131 t\u0259tbiq edib bizi bir-birimizd\u0259n tamam\u0259n ay\u0131rmaq siyas\u0259tini t\u0259qib edirmi\u015f&#8221; (s\u0259h. 361- 362).<\/p>\n<p>Burada &#8220;inqilab&#8221;\u0131n yatm\u0131\u015f \u015e\u0259rqd\u0259 do\u011furdu\u011fu &#8220;daha b\u00f6y\u00fck inqilab&#8221;dan ir\u0259li g\u0259l\u0259n t\u0259\u0259ss\u00fcrat \u00e7a\u015fq\u0131nl\u0131\u011f\u0131 ayd\u0131n g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. Mill\u0259t\u00e7il\u0259r kommunistl\u0259rl\u0259 qar\u0131\u015fd\u0131r\u0131l\u0131r&#8230; \u018fn anla\u015f\u0131lmaz hal is\u0259 odur ki, t\u00fcrk &#8220;q\u0259bil\u0259l\u0259r&#8221;i il\u0259 &#8220;kommunizm&#8221; qar\u015f\u0131la\u015fd\u0131r\u0131l\u0131r&#8230; Bu c\u00fcr qar\u015f\u0131durma d\u00f6vr \u00fc\u00e7\u00fcn s\u0259ciyy\u0259vi olan &#8220;b\u0259\u015f\u0259r tarixini s\u0131f\u0131rdan ba\u015flamaq&#8221; meyli bax\u0131m\u0131ndan n\u0259 q\u0259d\u0259r yerind\u0259 olsa da, m\u0259lum m\u0259s\u0259l\u0259dir ki, get-ged\u0259 \u00f6z &#8220;perspektiv&#8221;ini itir\u0259c\u0259kdir: kommunist ideologiyas\u0131 &#8220;g\u00fcc&#8221;d\u0259n d\u00fc\u015f\u0259c\u0259k, t\u00fcrk &#8220;q\u0259bil\u0259l\u0259r&#8221;i is\u0259 t\u00fcrk xalqlar\u0131na \u00e7evril\u0259c\u0259kdi. V\u0259 bunun t\u00fcrk xalqlar\u0131 (v\u0259 dill\u0259ri) tarixin\u0259, t\u0259bii ki, el\u0259 bir t\u0259siri olmam\u0131\u015fd\u0131, ancaq t\u00fcrkologiya tarixi \u00fc\u00e7\u00fcn ona g\u00f6r\u0259 \u0259h\u0259miyy\u0259tlidir ki, o (t\u00fcrkologiya) bir elm kimi n\u00fcfuzunu itirm\u0259k t\u0259hl\u00fck\u0259si alt\u0131nda qalm\u0131\u015fd\u0131.<\/p>\n<p>Z\u0259ki V\u0259lidi hadis\u0259l\u0259rin gedi\u015fi bar\u0259d\u0259 n\u0259 q\u0259d\u0259r obyektiv m\u0259lumat verm\u0259k ist\u0259s\u0259 d\u0259, onun ideoloq-siyas\u0259t\u00e7i \u0259hval-ruhiyy\u0259si bir \u00e7ox hallarda tarix\u00e7i m\u0259sl\u0259kin\u0259, pe\u015f\u0259karl\u0131\u011f\u0131na \u00fcst\u00fcn g\u0259ldiyind\u0259n s\u00f6z\u00fcged\u0259n obyektivlik z\u0259d\u0259l\u0259nir.<\/p>\n<p>&#8220;Xatir\u0259l\u0259r&#8221;d\u0259 Z.V.To\u011fan\u0131n V.\u0130.Lenin\u0259 20 fevral 1923-c\u00fc il tarixli m\u0259ktubu verilmi\u015fdir ki, burada dil m\u0259s\u0259l\u0259sin\u0259 h\u0259sr olunmu\u015f m\u00fclahiz\u0259l\u0259r d\u0259 yer al\u0131r:<\/p>\n<p>&#8220;T\u00fcrk-m\u00fcs\u0259lman q\u00f6vml\u0259rinin kommunist ayd\u0131nlar\u0131n\u0131 &#8220;Q\u0131z\u0131l \u015e\u0259rq&#8221; d\u0259rgisi v\u0259 t\u0259k \u0259d\u0259bi dil \u0259traf\u0131nda toplamaq ist\u0259m\u0259l\u0259ri velikorus aliml\u0259rini q\u0259z\u0259bl\u0259ndirm\u0259kd\u0259 imi\u015f. \u00d6zb\u0259k v\u0259 qazax ayd\u0131nlar\u0131n\u0131n da i\u015ftirak etdikl\u0259ri bir s\u00f6hb\u0259td\u0259 lat\u0131n \u0259sas\u0131nda t\u0259k \u0259lifba tezisini m\u00fcdafi\u0259 ed\u0259n az\u0259rbaycanl\u0131 \u015eahtaxtinski v\u0259 C\u0259lal Quliyev\u0259 cavab ver\u0259n prof. Polivanov v\u0259 dig\u0259r ruslar lat\u0131n \u0259lifbas\u0131 q\u0259bul olunsa da, sonda yerini kiril\u0259 t\u0259rk ed\u0259c\u0259yini, say\u0131 q\u0131rxa \u00e7\u0131xan t\u00fcrk l\u0259hc\u0259l\u0259rind\u0259n h\u0259r biri \u00fc\u00e7\u00fcn ayr\u0131 \u0259lifba d\u00fcz\u0259ldil\u0259c\u0259yini s\u00f6yl\u0259mi\u015fl\u0259r. \u015eahtaxtinski d\u0259 qay\u0259l\u0259rinin istiqrarl\u0131 bir \u0259d\u0259bi dili ya\u015fatmamaq oldu\u011funu ifad\u0259 etmi\u015fdir. Art\u0131q anla\u015f\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r ki, siz velikorus yolda\u015flar hans\u0131 bir mill\u0259tin dili v\u0259 imlas\u0131 il\u0259 m\u0259\u015f\u011ful olma\u011fa ba\u015flad\u0131n\u0131zm\u0131, tam rus oluncaya q\u0259d\u0259r o mill\u0259tin yaxas\u0131n\u0131 buraxmayacaqs\u0131n\u0131z&#8221; (s\u0259h. 394).<\/p>\n<p>V.\u0130.Leninin bir vaxtlar verdiyi s\u00f6z\u0259 \u0259m\u0259l etm\u0259yib h\u0259r sah\u0259d\u0259 &#8211; h\u0259m ictimai, h\u0259m iqtisadi, h\u0259m d\u0259 m\u0259d\u0259ni sah\u0259l\u0259rd\u0259 eyni d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 velikorus \u00e7irkab\u0131na yuvarland\u0131\u011f\u0131n\u0131 dey\u0259n m\u0259ktub m\u00fc\u0259llifi onu da \u0259lav\u0259 edir ki, &#8220;&#8221;Ax\u0131na qar\u015f\u0131&#8221; v\u0259 sair \u0259s\u0259rl\u0259rinizd\u0259ki mill\u0259tl\u0259rin haqlar\u0131 ideal bir \u015f\u0259kild\u0259 \u0259ll\u0259rin\u0259 veril\u0259c\u0259yin\u0259 dair s\u00f6zl\u0259rinizl\u0259 indiki siyas\u0259tiniz aras\u0131ndak\u0131 ayr\u0131l\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u0259rk\u0259n t\u0259\u0259cc\u00fcbl\u0259nm\u0259m\u0259k m\u00fcmk\u00fcn olmur&#8230; Rusiyada sosializm imperialist \u0259n\u0259n\u0259l\u0259rinin \u0259siri d\u0259r\u0259c\u0259sin\u0259 enm\u0259mi\u015f olsayd\u0131, onun m\u0259hkum mill\u0259tl\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259lifba v\u0259 dan\u0131\u015f\u0131q l\u0259hc\u0259l\u0259rind\u0259n uydurulacaq yeni \u0259d\u0259bi dill\u0259r m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259riyl\u0259 n\u0259 kimi al\u0131\u015f-veri\u015fi ola bil\u0259rdi?&#8221; (s\u0259h. 394-396).<\/p>\n<p>Bu m\u0259s\u0259l\u0259d\u0259 V.\u0130.Lenin q\u0259d\u0259r Z.V.To\u011fan da haqs\u0131zd\u0131r: ilk n\u00f6vb\u0259d\u0259, ona g\u00f6r\u0259 ki, &#8220;d\u00fcnya inqilab\u0131&#8221;n\u0131n lideri, &#8220;Xatir\u0259l\u0259r&#8221;d\u0259 d\u0259 qeyd olundu\u011fu kimi, ictimai- iqtisadi m\u00fclahiz\u0259l\u0259rd\u0259n \u00e7\u0131x\u0131\u015f edir, &#8220;Xatir\u0259l\u0259r&#8221; m\u00fc\u0259llifini maraqland\u0131ran is\u0259 &#8220;t\u00fcrk q\u00f6vm\u00fc&#8221; (!!!)n\u00fcn taleyidir. O tale ki, yaln\u0131z &#8220;xaric&#8221;d\u0259n deyil, &#8220;daxil&#8221;d\u0259n d\u0259 el\u0259 bir &#8220;birlik&#8221; v\u0259d etmirdi. T\u0259\u015f\u0259kk\u00fcl tapmaqda olan sovet rejimi d\u0259 \u00e7arizm \u00fcsul-idar\u0259si kimi imperialist xarakterli olub, &#8220;ay\u0131r-buyur&#8221; siyas\u0259ti y\u00fcr\u00fcts\u0259 d\u0259, bu, o dem\u0259k deyildi ki, t\u00fcrk xalqlar\u0131 (v\u0259 dill\u0259ri) h\u0259l\u0259 d\u0259 orta \u0259srl\u0259r d\u00f6vr\u00fcn\u00fc ya\u015fay\u0131rlar, h\u0259r c\u00fcr daxili (t\u0259bii) diferensiasiya prosesind\u0259n k\u0259narda qalm\u0131\u015flar.<\/p>\n<p>Berlin\u0259 g\u0259l\u0259n Z.V.To\u011fan\u0131n T\u00fcrk\u00fcstan Milli Birliyinin (TMB-nin) ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131 olmas\u0131 dig\u0259r T\u00fcrk\u00fcstan m\u00fchacirl\u0259rinin etiraz\u0131 il\u0259 qar\u015f\u0131lan\u0131r. &#8220;Bir ba\u015fq\u0131rd\u0131n ba\u015f\u00e7\u0131 olmas\u0131n\u0131n \u00f6zb\u0259kl\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn \u015f\u0259r\u0259fsizlik olaca\u011f\u0131 haqq\u0131nda b\u0259zi qaranl\u0131q \u015f\u0259xsiyy\u0259tl\u0259rin s\u00f6yl\u0259ntil\u0259ri&#8221;n\u0259 &#8220;tatarlardan ke\u00e7mi\u015f unitaristl\u0259r&#8221; d\u0259 t\u0259r\u0259fdar \u00e7\u0131x\u0131rlar. TMB-nin 23 noyabr 1924-c\u00fc ild\u0259 ke\u00e7iril\u0259n konqresi Z.V.To\u011fan\u0131n ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131qdan istefas\u0131n\u0131 q\u0259bul etmir. V\u0259 &#8220;Xatir\u0259l\u0259r&#8221;d\u0259 g\u00f6st\u0259rilir ki, konqresd\u0259 &#8220;\u0259vv\u0259lc\u0259 t\u0259k bir \u00f6lk\u0259 olan T\u00fcrk\u00fcstan\u0131n \u00d6zb\u0259kistan, Qazax\u0131stan, Q\u0131r\u011f\u0131z\u0131stan, Tacikistan v\u0259 T\u00fcrkm\u0259nistan \u015f\u0259klind\u0259 be\u015f c\u00fcmhuriyy\u0259t\u0259 ayr\u0131lmas\u0131 \u0259leyhin\u0259 m\u00fch\u00fcm q\u0259rarlar verildi. &#8220;T\u00fcrk\u00fcstan&#8221; ifad\u0259si xarici n\u0259\u015friyyat\u0131m\u0131zda i\u015fl\u0259dilm\u0259y\u0259 davam ed\u0259c\u0259k, ayr\u0131 c\u00fcmhuriyy\u0259tl\u0259r\u0259 is\u0259 m\u0259s\u0259l\u0259n, &#8220;T\u00fcrk\u00fcstan\u0131n \u00d6zb\u0259kistan qismi&#8221; deyil\u0259c\u0259kdi&#8221; (s\u0259h. 481).<\/p>\n<p>\u018flb\u0259tt\u0259, &#8220;daxili&#8221; ger\u00e7\u0259kliy\u0259 &#8220;xaric&#8221;d\u0259n bu c\u00fcr idealist reaksiya o q\u0259d\u0259r d\u0259 t\u0259sirli bir h\u0259r\u0259k\u0259t deyildi. V\u0259 ona g\u00f6r\u0259 d\u0259 zaman-zaman b\u0259zi &#8220;redakt\u0259&#8221;l\u0259r\u0259 ehtiyac duyulmu\u015fdu:<\/p>\n<p>&#8220;9 may\u0131sda T\u00fcrk\u00fcstan Milli Birliyinin (TMB) Avropada son toplant\u0131s\u0131n\u0131 ke\u00e7irdik&#8230; \u0130stanbulda ger\u00e7\u0259kl\u0259\u015fdir\u0259c\u0259yimiz n\u0259\u015friyyat\u0131n dili v\u0259 proqram\u0131 x\u00fcsusunda da yax\u015f\u0131 q\u0259rarlar ald\u0131q, y\u0259ni qazax, \u00f6zb\u0259k, tatar v\u0259 ba\u015fq\u0131rdlar t\u00fcrkc\u0259 n\u0259\u015friyyatlar\u0131nda \u00f6z \u015fiv\u0259 x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259rini v\u0259 ayr\u0131 l\u0259hc\u0259 k\u0259lm\u0259l\u0259rini m\u00fchafiz\u0259 etm\u0259kl\u0259 b\u0259rab\u0259r, etimoloji v\u0259 morfoloji x\u00fcsuslar\u0131nda m\u00fc\u015ft\u0259r\u0259k qaydalara riay\u0259t ed\u0259r\u0259k yazacaqlard\u0131&#8221; (s\u0259h. 505).<\/p>\n<p>Bu g\u00fcn (y\u0259ni t\u0259svir edil\u0259n hadis\u0259l\u0259rd\u0259n y\u00fcz il sonra!) yen\u0259 d\u0259 bel\u0259 m\u00fclahiz\u0259l\u0259r\u0259 t\u0259sad\u00fcf olunur ki, yaln\u0131z bir t\u00fcrk dili var, yerd\u0259 qalanlar l\u0259hc\u0259l\u0259rdir&#8230; N\u0259yin &#8220;t\u00fcrk dili&#8221;, n\u0259l\u0259rin &#8220;l\u0259hc\u0259l\u0259r&#8221; oldu\u011fu bar\u0259d\u0259 is\u0259 y\u00fcz ild\u0259n \u00e7oxdur ki, \u0259ks\u0259riyy\u0259tin q\u0259bul ed\u0259 bil\u0259c\u0259yi ciddi bir fikir s\u00f6yl\u0259nilmir. V\u0259 bel\u0259 m\u0259lum olur ki, dilin metafora t\u00f6r\u0259tm\u0259k istedad\u0131 yeri g\u0259l\u0259nd\u0259 onun \u00f6z\u00fcn\u0259 d\u0259 t\u0259tbiq edilirmi\u015f. Y\u0259ni biz q\u0259dim d\u00f6vrl\u0259rd\u0259ki, yaxud qism\u0259n orta \u0259srl\u0259rd\u0259ki kimi vahid (\u00fcmumi) bir t\u00fcrk dilinin olmas\u0131n\u0131 \u00e7ox ist\u0259diyimizd\u0259n art\u0131q bir (\u0259slind\u0259, \u00fc\u00e7) \u0259srd\u0259n \u00e7oxdur ki, onun b\u00f6l\u00fcnd\u00fcy\u00fcn\u00fc (diferensiasiyas\u0131n\u0131) he\u00e7 c\u00fcr q\u0259bul ed\u0259 bilmir, ist\u0259k-arzumuza zidd olan reall\u0131qlar\u0131 &#8211; dill\u0259rimizin (v\u0259 xalqlar\u0131m\u0131z\u0131n) b\u00f6l\u00fcnm\u0259sini m\u00fcxt\u0259lif metaforik ifad\u0259l\u0259r (m\u0259s\u0259l\u0259n: qazax t\u00fcrkl\u0259ri \/ qazax t\u00fcrkc\u0259si, \u00f6zb\u0259k t\u00fcrkl\u0259ri \/\u00f6zb\u0259k t\u00fcrkc\u0259si, t\u00fcrkm\u0259n t\u00fcrkl\u0259ri \/t\u00fcrkm\u0259n t\u00fcrkc\u0259si v\u0259 s.) alt\u0131nda gizl\u0259dirik ki, bu h\u0259min metaforikliy\u0259 terminoloji m\u0259zmun verm\u0259y\u0259 c\u0259hd g\u00f6st\u0259rm\u0259kd\u0259n ir\u0259li g\u0259lir.<\/p>\n<p>1925-ci ilin 29 may\u0131nda Z.V.To\u011fan \u0130stanbul Dar\u00fclf\u00fcnunun T\u00fcrkiyyat \u0130nsitutunda ilk konfrans\u0131n\u0131 verir. Xat\u0131rlay\u0131r ki, &#8220;T\u00fcrkiy\u0259 t\u00fcrkc\u0259sini h\u0259l\u0259 konfranslar ver\u0259c\u0259k q\u0259d\u0259r bilmirdim. Bununla bel\u0259, diqq\u0259tl\u0259 dinl\u0259dil\u0259r v\u0259 \u00e7ox m\u00fcxt\u0259lif suallar verdil\u0259r. Anlada bilm\u0259diyim k\u0259lm\u0259l\u0259ri Raqib Hulusu b\u0259y izah etdi&#8221; (s\u0259h. 517).<\/p>\n<p>Z.V.To\u011fan\u0131n t\u00fcrk t\u0259\u0259ss\u00fcbke\u015fliyi imkan verm\u0259mi\u015fdi ki, t\u00fcrk dill\u0259rind\u0259 ged\u0259n t\u0259bii diferensiasiyan\u0131 hiss etsin. V\u0259 bu, yaln\u0131z o zaman h\u0259l\u0259 \u00e7ox g\u0259nc olan d\u0259rin d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259li v\u0259t\u0259np\u0259rv\u0259r\u0259 aid deyildi, ad\u0131 \u00e7oxlar\u0131na m\u0259lum daha bir s\u0131ra t\u00fcrk ziyal\u0131lar\u0131 da vard\u0131 ki, t\u00fcrkl\u00fcy\u00fcn &#8220;\u00fcmumi&#8221; v\u0259 &#8220;x\u00fcsusi&#8221; q\u00fctbl\u0259ri aras\u0131nda qalm\u0131\u015fd\u0131lar. Maraql\u0131d\u0131r ki, bu c\u00fcr t\u0259r\u0259dd\u00fcdl\u0259r &#8220;imperialist&#8221; rus t\u00fcrkoloqlar\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn d\u0259 az s\u0259ciyy\u0259vi deyildi.<\/p>\n<p>Z.V.To\u011fan, \u00e7ox maraql\u0131d\u0131r ki, 1925-ci ilin 9 iyulunda Ankaraya g\u0259lib onunla g\u00f6r\u00fc\u015f\u0259n (v\u0259 ona Sovetl\u0259r Birliyin\u0259 qay\u0131d\u0131b elmi karyera qurmas\u0131n\u0131 t\u0259klif ed\u0259n!) Aleksandr Nikolayevi\u00e7 Samoylovi\u00e7l\u0259 s\u00f6hb\u0259tl\u0259\u015f\u0259rk\u0259n k\u00f6hn\u0259 tan\u0131\u015f\u0131n\u0131 m\u00fchakim\u0259 edir:<\/p>\n<p>&#8220;1922-ci ild\u0259 Moskvada \u015e\u0259rq Universitetind\u0259 v\u0259 Elml\u0259r Akademiyas\u0131n\u0131n filoloji qismind\u0259 Rusiya m\u0259hkumu t\u00fcrk q\u00f6vml\u0259ri \u00fc\u00e7\u00fcn rus \u0259lifbas\u0131 il\u0259 19 \u0259d\u0259bi dilin v\u00fccuda g\u0259tirilm\u0259si g\u0259r\u0259kliyi x\u00fcsusunu m\u00fczakir\u0259 ed\u0259n rus t\u00fcrkoloqlar\u0131 aras\u0131nda siz yox idinizmi?.. B\u0259zi rus yolda\u015flar\u0131m\u0131z slavyan dill\u0259rind\u0259 olmayan q v\u0259 n h\u0259rfl\u0259rini t\u00fcrkc\u0259y\u0259 yax\u0131nla\u015fma\u011fa qoymayan ba\u015fl\u0131ca \u0259ng\u0259l sayaraq onlar\u0131n yox edilm\u0259si g\u0259r\u0259yind\u0259n b\u0259hs etmi\u015fl\u0259r. Siz orada yox idinizmi?.. \u018flb\u0259tt\u0259, aran\u0131zda unitar bir lat\u0131n t\u0259r\u0259fdar\u0131 olan b\u0259zi m\u0259rd g\u0259nc t\u00fcrkoloqlar da oldu\u011funu e\u015fitdim. Ancaq \u015e\u0259rq t\u00fcrkl\u0259ri aras\u0131nda \u0259d\u0259bi dil ad\u0131na m\u00fc\u015ft\u0259r\u0259k h\u0259r\u0259k\u0259t\u0259 yol verilm\u0259m\u0259si g\u0259r\u0259yini, \u0259lifbalar\u0131n fonetik \u0259sasda tamamil\u0259 m\u00fcst\u0259qil dill\u0259r qurmaq fikriyl\u0259 t\u0259rtib edil\u0259c\u0259yini ir\u0259li s\u00fcr\u0259nl\u0259r, t\u00fcrk q\u00f6vml\u0259rinin az bir zaman i\u00e7ind\u0259 rusla\u015f\u0131b aradan qalxacaqlar\u0131n\u0131 s\u00f6yl\u0259y\u0259nl\u0259r bu g\u00fcn sizd\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259td\u0259dir&#8230; Bunlar\u0131 T\u00fcrk\u00fcstandan \u0130rana ke\u00e7m\u0259d\u0259n iki g\u00fcn \u00f6nc\u0259 g\u00f6nd\u0259rdiyim m\u0259ktubda Lenin\u0259 d\u0259 yazm\u0131\u015fd\u0131m. \u0130ndi T\u00fcrkiy\u0259d\u0259y\u0259m, burada qalaca\u011fam&#8221; (s\u0259h. 526).<\/p>\n<p>Bu m\u00fchakim\u0259, ilk n\u00f6vb\u0259d\u0259, ona g\u00f6r\u0259 \u0259sass\u0131z idi ki, A.N.Samoylovi\u00e7 1937-ci ild\u0259 m\u0259hz pant\u00fcrkist kimi ittiham olunaraq sor\u011fu-suals\u0131z g\u00fcll\u0259l\u0259nmi\u015fdir. \u0130kincisi, bu g\u00f6rk\u0259mli rus t\u00fcrkoloqu Bak\u0131da ke\u00e7iril\u0259n Birinci T\u00fcrkoloji Qurultayda m\u0259hz \u00fcmumi t\u00fcrk \u0259d\u0259bi dili t\u0259r\u0259fdar\u0131 kimi \u00e7\u0131x\u0131\u015f etmi\u015fdi.<\/p>\n<p>N\u0259tic\u0259 etibaril\u0259, m\u00fc\u0259llifin m\u00fcqavim\u0259tin\u0259 r\u0259\u011fm\u0259n, &#8220;Xatir\u0259l\u0259r&#8221; ayd\u0131n g\u00f6st\u0259rir ki, Rusiyada sovetl\u0259\u015fm\u0259nin ilk ill\u0259rind\u0259 y\u00fcr\u00fcd\u00fcl\u0259n &#8220;dil siyas\u0259ti&#8221;nin hans\u0131 konyuktur m\u0259qs\u0259dl\u0259r izl\u0259m\u0259sind\u0259n as\u0131l\u0131 olmayaraq, t\u00fcrk xalqlar\u0131 (v\u0259 m\u00fcvafiq t\u00fcrk \u0259d\u0259bi dill\u0259ri) art\u0131q tarix s\u0259hn\u0259sin\u0259 \u00e7\u0131x\u0131b \u00f6z milli m\u00fcst\u0259qillikl\u0259rini israrla n\u00fcmayi\u015f etdirirdil\u0259r.<\/p>\n<p>V\u0259 bu t\u0259bii-tarixi diferensiasiyan\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 almaq m\u00fcmk\u00fcn olmad\u0131\u011f\u0131 kimi, h\u0259r hans\u0131 siyasi iddialarla onu s\u00fcr\u0259tl\u0259ndirm\u0259k d\u0259 imkan xaricind\u0259 idi. Odur ki, &#8220;Xatir\u0259l\u0259r&#8221; m\u00fc\u0259llifi n\u0259 q\u0259d\u0259r \u00fcmumt\u00fcrkl\u00fck t\u0259\u0259ss\u00fcbke\u015fi olsa da, g\u0259zib-dola\u015fd\u0131\u011f\u0131 h\u0259r yerd\u0259 \u00fcmum\u0259n t\u00fcrkl\u0259r yox, ba\u015fq\u0131rdlar, tatarlar, qazaxlar, \u00f6zb\u0259kl\u0259r, t\u00fcrkm\u0259nl\u0259r, Az\u0259rbaycan t\u00fcrkl\u0259ri, T\u00fcrkiy\u0259 t\u00fcrkl\u0259ri (v\u0259 onlar\u0131n dill\u0259ri, \u0259d\u0259biyyatlar\u0131, tarixl\u0259ri) &#8230; il\u0259 \u00fcz-\u00fcz\u0259 g\u0259lm\u0259li idi. V\u0259 g\u0259lmi\u015fdi&#8230;<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>&nbsp; &nbsp; G\u00f6rk\u0259mli ba\u015fq\u0131rd ictimai-siyasi xadimi, tarix\u00e7i Ord.Prof. Dr. Z\u0259ki V\u0259lidi To\u011fan\u0131n &#8220;T\u00fcrk\u00fcstan v\u0259 dig\u0259r m\u00fcs\u0259lman \u015e\u0259rq t\u00fcrkl\u0259rinin milli varl\u0131q v\u0259 m\u0259d\u0259niyy\u0259t m\u00fccadil\u0259l\u0259ri&#8221;nd\u0259n s\u00f6hb\u0259t a\u00e7an &#8220;Xatir\u0259l\u0259r&#8221;ind\u0259 rus inqilab\u0131n\u0131n ilk ill\u0259rind\u0259 q\u0131z\u011f\u0131n m\u00fczakir\u0259l\u0259rin, m\u00fcbahis\u0259l\u0259rin v\u0259 m\u00fcnaqi\u015f\u0259l\u0259rin m\u00f6vzusu olan, \u00e7ox hallarda is\u0259 elmi yox, m\u0259hz ideoloji-konyuktur m\u00f6vqed\u0259n \u015f\u0259rh olunan t\u00fcrk dili, t\u00fcrk l\u0259hc\u0259l\u0259ri, t\u00fcrk dill\u0259ri kimi m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259r [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":1740,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[65,46],"tags":[],"class_list":["post-1739","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-edbiyyatsunasliq","category-mdniyyt"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/imza.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1739","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/imza.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/imza.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/imza.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/imza.info\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=1739"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/imza.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1739\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1783,"href":"https:\/\/imza.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1739\/revisions\/1783"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/imza.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/1740"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/imza.info\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=1739"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/imza.info\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=1739"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/imza.info\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=1739"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}